Featured Create an Ad

Makalu

Blogs » Harshe da Adabi » Nazarin wakokin baka: Muhammadu Dan'anace a wakar Garba Nagodi

Nazarin wakokin baka: Muhammadu Dan'anace a wakar Garba Nagodi

  • Gabatarwa

    Kida da waka a ?asar Hausa wani ginshi?in abu ne da ake aiwatarwa don ilmantarwa ko sadarwa ko nisha?antarwa ko bayar da gudummuwa ta musamman, (Gusau, 2005). Don fahimtar wannan hanya ta isar da sa?o a sau?a?e. Wannan aiki zai yi nazarin wa?ar “Garba Nago?i” ne na Muhammad Bawa da aka fi sani da Dan'anace.

    Ko mece ce waka?

    Masana da dama sun ba da ra’ayoyinsu a kan ma’anar wa?a. A ra’ayin Yahaya (1997), a iya cewa wa?a tsararriyar maganar hikima ce da ta ?unshi sa?o cikin za?a??un kalmomi da aka auna domin maganar ta reru ba fa?uwa kurum ba. Wa?a sa?o ne da ake gina shi kan tsararriyar ?a’ida da baiti, ?ango, rerawa, kari, amsa-amo da sauran ?a’idojin da suka shafi daidaita kalmomi, (?angambo, 2008).

    Kenan, wa?a sa?o ne cikin furuci da lafazi wanda ake gabatar da shi ta hanyar daidaitattun kalmomi wa?anda ake rerawa cikin kalmomi masu tsari da kuma ?a’ida da sauran dabaru masu jawo hankali (Mukhtar, 2006). Idan muka lura, duk a ma’anonin da masana suka ba ‘wa?a’, kalmar sa?o ta fito. A ta?aice a iya cewa wa?a salo ne na isar da sa?onni cikin raha da annashuwa, wanda ake rerawa ko dai ta hanyar amfani da kayan ki?a domin ?ara wa sa?on armashi ko kuma rerawa ba tare da ?i?a ko kayan bushe-bushe ba. Wa?a ta ?unshi wani babban rukuni na adabin al’umma, domin hanya ce ta jawo hankalin jama’a maza da mata, babba da yaro.

    Wa?a ta bambanta daga ta?i na yau da kullum. Aba ce wadda ake shirya maganganu daki-daki cikin azanci da nuna ?warewar harshe. Harshen wa?a a bisa kansa cikakke ne duk da yakan kaucewa wasu ?a’idojin Nahawu, (Gusau, 2005). Wa?a ba kamar zube take a shimfi?e ba, tana zuwa ne gunduwa-gunduwa da siffar baitoci.

    Kamar yadda adabi ya kasu zuwa kashi biyu, na gargajiya da na zamani, wa?a ma ta kasu kashi biyu, rubutacciya da ta baka. Wa?ar ‘Garba nagodi’ na Muhammadu Bawa ?an Anace ta fa?a cikin wa?o?in baka. Dubi tarihin wakokin baka na Hausa da wanzuwarsu

    Wa?ar baka zance ne sarrafaffe, aunanne wanda ake aiwatar da shi ta bin hawa da saukar murya. Wa?ar baka, ita ce ake rerawa da fatar baki, kai tsaye ba tare da an rubuta ta ba, ana rera wa?ar baka haka kawai ko kuma da ki?a. Rubutacciyar wa?a kuwa tsara ta ake yi a rubuce, sa’an nan a rera ta a zamanance kuma akan rera ta da ki?a.

    To tun fil azal gargajiya ita ta haifi wa?a da mawa?an Hausa. Su kuma mawa?an su suke raya al’adun gargajiya. Har ila yau ana amfani da wa?a wajen ha?aka al’adu ta hanyar fa?akarwa da nisha?antarwa. Saboda haka, dangane da wannan aiki, zan yi nazarin wa?ar Garba Nago?i ne wanda maka?a Muhammad Bawa da aka fi sani da ?an'anace ya yi.

    To kamar yadda aka sani akwai hanyoyi guda biyu da ake bi wajen nazarin wa?a. Wato hanya ta gargajiya da ta zamani. To bisa wannan wa?ar zan yi nazari ne ta hanyar amfani da hanyar zamani don samun sau?in fahimtar abubuwa da za su zame wa wannan aikin turke.

    Saboda haka wajen nazarin wannan wa?ar zan bi wa?annan matakai ne kamar haka: 

    Hanyoyin nazarin wa?ar

    1. Tarihin mawa?i
    2. Bayanin diddigi/salsalar wa?a
    3. Zubi da tsarin wa?ar
    4. Jigon wa?a
    5. Furucin gundarin jigo
    6. Warwarar jigo da shimfi?arsu
    7. Salon wa?a

    Nazarin wa?ar Garba Nago?i

    Tarihin Mawaki (Muhammad Bawa ?an'anace)

    An haifi Muhammad Bawa ?an’anace a garin ‘Yar tsakuwa ta ?asar Gandi, wadda ke ?aramar hukumar Raba a yanzu. Mahaifin ?an’anace ba mawa?i ba ne, manomi ne. ?an’anace ya koyi ?ida ne a wurin ?anin mahaifiyarsa Anace, wanda ya taso a hannunsa. Shi kuwa Anace, wani shahararren maka?in ‘yan dambe ne, kuma shi ne sarkin ?idan ‘Yar tsakuwa a wannan lokaci. Saboda tashin da ya yi a hannunsa ne, shi ya sa ya fara sana'ar ?idin Dambe, tun Anace na da ransa.

    Maka?a ?an’anace ya sha wahalar ?ida, kuma ya sha wahala kafin ya shahara. Domin da ya fara ?idan Dambe, sai ya watsar ya shiga ?idan noma. Ya sha wahala ?warai kafin ya kar?u a wurin mutane, har sai da ya yi wa?ar Salisu Sarkin noman Yar tsakuwa. A ?angaren noma dai wannan wa?a ita ta fara fito da shi.

    Daga nan ne, ?an’anace sai ya watsar da ?idan noma, ya kama ?idan Dambe gadan gadan. A cikin yawon ?idan ne, ya ci karo da Shago a garin Mafara. ?an’anace kamar yadda ya shaida wa Farfesa Graham Furniss, ya tsani Shago a rayuwarsa. Shi kuma Shago Allah ya jarrabe shi da son ?an’anace. Duk abin da zai yi ?an’anace ya yi masa ?ida, ya yi, amma ?an’anace ya ?i yadda ya saurare Shago. A wata shekara, sai Shago ya yi noma, ya tattara, duk abin da ya noma, ya kai wa Anace, wato kawun ?an'anace. Ya ce yana ro?on arziki, da ya sa ?an’anace ya yi masa wa?a. Anace ya umarci, ?an’anace da lallai ya yi wa Shago wa?a, inda shi kuma saboda biyayya ya amince. Dubi aruli: kafafuwan waka cikin arulin Hausa

    Salsalar wa?ar

    Wannan wa?ar, wa?ar noma ce, kuma an yi ta ne ga Garba Nago?i wani shaharraren manomi a garin sokoto.

    Zubi da tsarin wa?ar Garba Nago?i

    Zubi da tsari a wa?a na nufin hanyoyin da aka bi aka tsara wa?a, wato siffar wa?a. Misali, baitocinta da yawan dango da kowane baiti yake da shi da amsa-amonta, da yadda aka bu?e wa?ar da kuma ta wane tsari aka rufe ta? Wa?ar ‘Garba Nago?i’wa?ar baka ce kuma mawa?in bai farad a amshi ba duka da cewa a wa?ar baka yawanci abin da mawa?in ya fara shi ke zama amshin wa?ar to amma a wannan wa?ar ba haka ba ne mawa?in ya fara ne a ?iya ta ?aya da ta biyu kamar haka:

    Na gode manoma abincinku da rani kuka cire nai

    Dakata mani Garba Nago?i,

    Wa?ar Garba Nago?i na da gunduwowi (70) sannan tana da ?iyoyi guda (123) sannan kuma duk abin da mawa?in ya fa?a ‘yan amshin suna ?arasa mi shi ne. sannan kuma akwai maimatawar wasu gunduwowi misali daga ?iya ta (26) zuwa (34)

    Jigon wakar Garba Nago?i

    Jigo dai shi ne manufa ko sa?o da mawa?i yake so ya sadar wa jama’a. sa?on wannan wa?ar shi ne ‘kirari a kan noma’ wanda mawa?in ya yi wa shi Garba Nago?i a harkar noma. Marubucin ya fara warwarar jigonsa daga farkon wa?ar kamar haka:

    Na gode manoma abincinku da rani kuka cire nai

    Dakata mani Garba Nago?i,

    Mawa?in ya yi amfani da ‘furucin jigo’ kamar haka:

    Garba ya yi noma, ya yi karatu,

    Ya je gida zai gai da na bawu.

    A gai da Nago?i,

    Mazan jiran noma da ya hayya mai gida gona,

    Kantare na alkama Garba Nago?i.

    Ya kuma ci gaba da jaddadawa daga ?iya ta 7-9 kamar haka:

    Maza suna ?aunarka Nago?i,

    Mata suna son Garba Nago?i,

    Ko ni ina ?aunarka Nago?i.

    Salon Sarrafa harshe a wakar Garba Nago?i

    Salo hanya ce da mawa?i ko marubuci ke bi domin isar da sa?onsa. Salo ya ?unshi amfani da harshe da ?ulla tunani. salo shi ne asirin sihin wa?a (Yahaya,1999). Ko shakka babu an sami jeruntuwar tunanin mawa?in a wa?ar ‘GARBA NAGO?I’, ya kuma yi amfani da mi?a??en salo ya isar da sa?onsa kai tsaye (ya ?inka tunaninsa, daki-daki. Misali, a gunduwa ta 5 kamar haka:

    Maza matu ciki, to sai ga nawa,

    Ku tai gida gaisheku magona mai gida gona

    Kantare na alkama Garba Nago?i.

    Ni wanga yaro ya shiga raina,

    Komi nikai sai nai magana tai mai gida gona

    Kantare na alkama Garba Nago?i. (gunduwa ta 10)

    Haka kuma a cikin wannan salo na shi ne ya yi wa kan shi kirari kamar yadda yake cewa a cikin wa?ar kamar haka:

    To ni mara?i nike ba ni da doka,

    Dodo na mai gona ka tarewa.

    Kammalawa

    Wannan aikin ya ?unshi nazari ne kan wa?ar Garba Nago?i wanda Muhammad Bawa ?an’anace ya yi masa a kan kirarin noma. To tun daga farkon wannan aikin mun yi ?o?arin kawo ma’anar wa?a, da kuma ma’anar salo. Daga baya kuma muka kawo hanyoyin da ake bi wajen nazarin wa?a. Daga ?arshe ne muka kawo wa?ar kana muka yi sharhi kan ta. Sannan mai karatu na iya duba cikas da illa da ake samu cikin arulin waka

    Manazarta

    Abba, M. da Zulyadaini, B. (2000) Nazari Kan Wa?ar Baka Ta Hausa. Zaria: Gaskiya Corporation Ltd.

    Ambursa, M.S. (1986) Tarihin Mawa?an Hausa, Kwalejin Ilmi ta Sakkwato.

    ?angambo, A. (1981) “?aurayar Gadon Fe?e Wa?a” Takarda da aka Gabatar a Taron ?ara wa Juna Sani, Sashen Nazarin Harsunan Nijeriya, Jami’ar Bayero, Kano.

    Gusau, S.M. (1993) Jagorar Nazarin Wa?ar Baka. Kaduna: FISBAS Media Service

    _________, (1995). Dabarun Nazarin Adabin Hausa. Kaduna: Fisbas Media Service.

    _________, (2008) Wa?o?in Baka a ?asar Hausa: Yanaye-yanayensu da Sigoginsu. Kano: Benchmark Publishers Limited.

    Umar, M.B. (1980) "Wa?o?in Baka: Mabu?in Rayuwar Al’umma”. Takarda da aka Gabatar a Taron ?ara wa Juna Ilmi, Argungu. 

    Rataye

    Wa?ar Garba Nago?i ta Muhammad Bawa ?an'anace

    1. Na gode manoma abincinku da rani kuka cire nai
    2. Dakata mani Garba Nago?i,

                       Yau fa ruwa sun kai ga wuya na.

    1. Damina ta fa?i samari,

                       Kowa tsaya birni ya yi taushi mai gida gona.

    1. A gai da Nago?i,

                       Mazan jiran noma da ya hayya mai gida gona,

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Maza matuciki, to sai ga nawa,

                       Ku tai gida gaisheku magona mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Ni wanga yaro ya shiga raina,

                       Komi nikai sai nai magana tai mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Maza suna ?aunarka Nago?i,
    2. Mata suna son Garba Nago?i,
    3. Ko ni ina ?aunakka Nago?i,

                       Ba ni barin lada ta wuce ni.

    1. Ni wanga yaro ya shiga raina,

                       Komi nikai sai nai magana tai.

    1. Maza matucika, to sai ga nawa,

                       Mu je gida gaisheku magona mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Agaza mani Garba Nago?i,

                       Yau fa ruwa sun kai ga wuya na.

    1. Garba ya yi noma, ya yi karatu,

                       Ya je gida zai gai da na bawu.

    1. Inda karatu na hana kyauta,

                       Da ban zuwa gun Garko na ro?o.

    1. Ka ji da?in nan duniyag ga
    2. Na nan ga duk ni ?aya suka cewa,
    3. Kuma na nan ga duk ni ?aya aka cewa,
    4. Kuma na nan ga duk ni ?aya aka cewa,
    5. To yanzu na dai mai da gumi na

                       Yanzu dai na balle na hanga mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. To ni mara?i nike ba ni da doka,

                       Dodo na mai gona ka tarewa.

    1. A yi dai ba don ta tsaya ba,

                       Taro ba haka dai taka so ba mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. In don jahannan ta ji ki?i na,
    2. Dola kacin ba wani za?e,
    3. Arzi?i na kai mu wa?anga,

                       Ta tabba ba ni ka ki?i ba.

    1. Kowaj ji da?in na shiga ro?o,
    2. Damuna ta fa?i samari,

    Kowa tsaya birni ya yi taushi mai gida gona.

    1. A gai da Nago?i,

                       Mazan jiran noma da ya hayya mai gida gona,

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Maza matuciki, to sai ga nawa,

                       Mu je gida gaisheku magona mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Shi wanga yaro ya shiga raina,

                       Komi nike sai nai magana tai mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Maza suna kaunakka Nago?i,
    2. Mata suna son Garba Nago?i,
    3. Ko ni ina ?aunarka Nago?i,

                       Ba ni bari lada ta wuce ni.

    1. Ni wanga yaro ya shiga raina,

                       Komi nikai sai nai magana tai mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Maza matucika, to sai ga nawa,

                       Mu je gida gaisheku magona mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Agaza mani Garba Nago?i,

                       Yau fa ruwa sun kai ga wuya na.

    1. Garba ya yi noma, ya yi karatu,

                       Ya je gida zai gai da na bawu.

    1. Inda karatu na hana kyauta,

                       Da ban zuwa gun Garba na ro?o.

      38. Ka ji da?in nan duniyagga

      39. Na nan ga duk ni ?aya suka cewa,

      40. Kuma na nan ga duk ni ?aya aka cewa,

      41. Kuma na nan ga duk ni ?aya aka cewa,

      42. To yanzu na dai mai da gumi na

                       Yanzu daina balle na hanga mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. To ni maraki nike ba ni da doka,

                       Dodo na mai gona ka tarewa.

    1. A yi dai ba don ta tsaya ba,

                       Taro ba haka taka so ba mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. In don jahannan ta ji ki?i na,
    2. Dola kacin ba wani za?e,
    3. Arzi?i na kai mu wa?anga,

                       Ta tabba ba ni dai ka ki?in ba mai gida gona

    1. Kowaj ji da?in na shiga ro?o,

                       A zazzaga,

    1. A ce mutum ba komi ne ba,
    2. Ranar mutuwa to ya lalace,
    3. Ka so mutun sannan ka rasa shi
    4. Ka yi ?ira bai amsa ?ira ba,

                        Sai mutuwa ne adda hakan ga.

    1. Ka koma ?ira, bai kar?a ?ira ba,

                       Sai mutuwa ne adda hakan ga mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Ko can gidan dubu, nan ka ga suna,
    2. Tun dag ga kaka har da uwaye,

                       Wanga gida bai san wahala ba.

    1. Ga ni ina ro?onka Nago?i,

                       Inda irin gero a ga bara mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Bakura na zo, na yi ki?i nai,

                       Ai kare ko bi ga ki?i nai.

    1. Na kwana Dambo na yi ki?i nai,

                       Ai kare ko bi ga ki?i nai mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Na yamma ja ga Garba na Jano,

                       Mai cin hakkin gona da ha?ora

    1. Agaza mani Garba Nago?i,

                       Yau fa ruwa sun kai ga wuya na.

    1. Ko ba ni gida, ko na tahiya ta,

                       Ko ayyi mai koyo a hwa?a ma mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Ko ba ni gida, ko na tahi yamma,

                       Ko ayyi mai koyo a hwa?a ma.

    1. Ai nan kiro arnan walala,

                       In ba ki?a na ta da iyagi.

    1. Na gaji da yau ba ni iyawa,

                       Rikke kaban gambu ta yi auri.

    1. Nawa arme, ba ya macewa,

                       Sai na ga al?ali da idona mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Kwak auri matata da agola,

                       Kar ya bari ?a na ya yi rama mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Agaza mani Garba Nago?i,

                       Yau fa ruwa sun kai ga wuya na.

    1. Kyawun Bahaushe noma,

                       Kyawun ba ruddufe yanka a rikice.

    1. Ha ba fa in ya yanke,

                       In bafaje ku jawo nai ku yi kai ma.

    1. A karkata,

                       Kowa ya rihicce

                       Yanzu don kowa ka na kai nai.                   

    1. Ka ga suna

                      Ya ya da ?afafu maigida gona.

    1. Yai gaba kama,

                       Mazan jiran noma da yahayya.

    1. Na gai da wane ran nan ya ?i ta?a man,

                       Hala ba kai ka hwa?i a wazze.

    1. Ta?ama da iko,

                       To wane in baka ba ni komai kar ka matsa min.

    1. Sarki adda gari, shi adda mutane,

                       Shi ka aje ku?i kabi kani

    1. Ai wadda ag ga girman kai,

                       Hulla ba ta kyau garai sai dai ya yi malfa,

                       Ga asirin wane ya tonu.

    1. Kowayyi ?a nai shi ka kiwo nai,

                       Ba a zuwa aure da agola mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

    1. Uwargida da?a na tafiya ta,

                       Sai ya duk ya koma ha?a mu mai gida gona

                       Kantare na alkama Garba Nago?i.

No Stickers to Show

X

Da Dumi-Dumin Su

  • Mon at 1:39 PM
    Posted by Bakandamiya
    Uwargida ba za ki yi dana sanin koyan yadda ake yoghurt in fruits ba. Domin kuwa kayan dadi ne sosai da sosai kuma cikin mituna kalilan za ki hada. Ba a ba yaro mai kiwiya!!! Wannan recipe yana daya daga cikin recipes da muka koyar a zauren Free Ramadhan Classes with Umyuman a nan Bakandamiya. Abu...
  • Hadin special salad nawa na musamman ne! Ga sauki ga dadi, uwargida sai kin gwada za ki bani labari! Wannan ma yana daya daga cikin recipes da muka koyar a Ramadan a shirin girke-girkenmu wadda aka gabatar a zauren Free Ramadhan Classes with Umyuman. Shin ko kin tuna gashin tsokar kaza da muka koya...
  • Red velvet cake, cake ne da mutane da dama suke so kuma kuma suke son ci. Saboda haka, akwai hanyoyi daban-daban na yin red velvet cake, ga yadda na ke nawa cake din na kawo muku. Wannan yana daya daga cikin recipes da muka koyar lokacin Ramadan anan Bakandimya. Domin ganin duk jerin recipes din da...
  • Bismillahi rahmanir Rahim Godiya ta tabbata ga Allah Ubangijin talikai. Tsira da amincin Allah su tabbata ga Annabi Muhammad, da alayensa da sahabbansa baki daya. Lalle haduwar Idi da Jumma’a wani abu ne da ya saba faruwa lokaci zuwa lokaci. Hakan ya taba faruwa a zamanin Manzon Allah (S.A.W...
  • Lemun zaki ko orange juice lemu ne mai dadi da kuma tarin amfani a jiki. Ga yadda na ke lemun zaki na a gida. Da farko wannan recipe mun koyar da shi ne a shirinmu na Ramadan cikin zauren Free Ramadhan Classes with Umyuman. Shin yaya ki ke yin lemon zakinki? Ga yadda na ke nawa, ki gwada wannan!&nbs...
  • Bismillahi rahmanir Rahim Dukkan yabo da godiya sun tabbata ga Allah Mai girma da daukaka. Salati da sallama su kara tabbata ga Manzon Allah, da iyalansa da Sahabansa. Mece ce layya? Layya ita ce: Abinda ake yankawa na dabbobin ni'ima (rakumi da shanu da rago da akuya) ranar idin babbar sallah, d...
View All