Camfi

Camfi na nufin mutum ya ɗauka cewa, in ya yi wani abu, ko ya ce wani abu, ko ya ji wani abu, to, ya gaskata wani abin zai faru da shi a dalilin wannan hasashen da ya yi. Camfi shi ne ƙudurcewa da mutum ya ke yi a zuciyarsa cewa idan ya aikata wani aiki, ko ya faɗi wata magana, ko wani abu ya faru da shi, to sakamakon faruwar wannan abin, wani abu kuma daban, wanda ka iya zama kakkyawa ko akasin haka na iya faruwa da shi. Wasu masana kuma cewa suka yi, “Camfi wata hanya ce ta ƙudurce aukuwa ko faruwar wani abu da sakamakonsa zai iya zama mai kyau ko mai alheri ko mai muni.”

Camfi dai a takaice, hanya ce ta zato da Bahaushe ya gina kansa a kan ta dangane da faruwar wasu abubuwa. Camfi, na daga cikin munanan al’adun da Bahaushe yake da su tun dauri. Bahaushe yana aƙidantuwa da zace-zace da ya yi dangane da faruwa ko afkuwar wasu abubuwa da suka shafi rayuwarsa.

Ire-iren camfi

1. Camfin lokaci: Wannan camfin a kan lokaci yake magana. Misali ba a barin ƙaramin yaro a bakin garka da mangari. Wai in an bar shi yana iya gamo da iskoki/aljanu.

Hakan game da camfin lokaci Hausawa kan kudurec cewa, ba a tafiya daji da rana tsaka. Idan an yi shi ma ana iya gamo da aljanu.

2. Camfin rana: Wannan camfin shi kuma a kan rana Hausawa suka rataya shi. Misali, ba a tafiya ranar Talata. Idan an yi da wuya a samo nasara da sauran su.

3. Camfin tafiya: Shi kuma wannan nau’in camfi a kan tafiya Hausawa suke yin shi. Misali. Ba a fita gida lokacin sallar Magriba. Tana iya yiyuwa a kan hanya a haɗu da aljanu za su gida.

4. Camfin zama: Camfi ne a kan zama Hausawa suka ɗora shi. Misali. Ba a zama bakin dangarma. Idan aka zauna ragon ƙafa kan ture mutum.

5. Camfin cin abinci: Shi ne camfin da ya shafi abinci.. Misali Hausawa na cewa, ba a cin abinci a tsugunne. Idan ana ci zubewa yake a ƙasa, wai ba a koshi.

A wannan zamanin da muke ciki, mafi yawa daga cikin Hausawa ’yan bana-bakwai, ba su san ma me ake kira da camfi ba, don haka, mun kalato wasu daga cikin irin wadannan camfe-camfe domin kafa misali da su, musamman domin raya Adabin Hausa.

Camfi, hanya ce ta zato da Bahaushe ya gina kansa a kan ta dangane da faruwar wasu abubuwa. Wannan al’ada ta camfi, na daga cikin munanan al’adun da Bahaushe ya ke da su tun dauri. Bahaushe yana aƙidantuwa da zace-zace da ya yi dangane da faruwa ko afkuwar wasu abubuwa da suka shafi rayuwarsa. Wannan al’ada masana suna yi mata kallon mummunar al’ada ce.

Imanin Bahaushe da camfi

Camfi yana ɗaya dagga cikin shika-shikan imanin Bahaushe, inda ake gasgata faruwar abubuwa da wani abu na daban da ba wahayinsa aka yi ba. Magabata suka ƙirƙiro shi domin ya dace da rayuwar al’umma. Haka za a ci gaba da aiwatar da shi, tare da koyar da shi ga masu tasowa, ta yadda za a samar masa da babban bagire a cikin imanin mutane.

Shehun Malamin nan wato Farfesa Bunza, ya tafi kan cewa ‘Camfi shi ne imanin da Bahaushe ke da shi dangane da wasu al’amurra da abubuwa waɗanda magabata suka tsara bisa ga fasalin hani da horo da sakamakon abin da zai biyo baya. Camfin Bahaushe yana tafiya ne a kan yarda da imani. Kuma ana ɗora shi kan matakin hani da horo da sakamako. Idan aka umurci a yi abu, aka aikata, za a ga sakamako mai kyau. Idan kuwa aka hana abu aka aikata za a ga mummunan sakamako.

Misali, hani na kar a aiwatar da tatsuniya da rana tsaka ido na ganin ido camfi ne, amma an samar da mafita game da hakan. Mafita kuwa itace, a tabbatar da cewa an ɗaure Gizo. Idan har an aikata hakan to, ba shakka ba wata matsala da za ta auku. Amma idan aka ƙi bin wannan dokar aka aikata, to kuwa sakamakon da zai biyo baya shi ne ma makancewa, ko ɗimaucewa ko makuwa wanda ko ba hukunci ne mai kyau ba.

Asalin samuwar camfi

Camfi ya samo tushe ne tun lokacin da dan’adam ya fara tunanin lalle akwai wasu abubuwa da ke da tasiri a kansa da harkokinsa da rayuwar da ke kewaye da shi. Ta haka ne yakan kagi gurbataccen tunani na yanki-fadi, ya shirya wani bayani, ya dauki wasu abubuwa ya jingina su da tasirin wani abu.

Yahya da wasu (1992:18-19). Suka ce ga alama wajen kokarin samar da ingantacciyar al’umma ta yin horo da hani, al’ummar Hausawa suka kagi dabarar camfi ta neman taimako daga wani abu wanda ya fi karfinsu don tsayar da ka’idoji da dokokin samun zaman lafiya.

Bello (2004) kamar yadda yake cewa dangane da asalin samuwar camfi “Yana da wuya mutum ya ce ga lokacin da dan’adam ya fara yin camfi  da kuma dalilin yin su a duniya, amma ta hanyoyin nazarce-nazarce da tarihin rayuwar dan’adam dangane da al’adunsa, a iya kafa hujja dangane da wasu abubuwa da ake ganin su ne kila masomin camfi da kuma lokacin fara su”.

Hasashe kan samuwar camfin Hausawa

Akwai hasashe-hasashe da yawa da masana al’ada ke yi kan tarihin samuwar camfi a al’adar Bahaushe, idan aka yi la’akari da ma’anoni da magabata kuma masana al’ada suka bayar game da camfi za mu ga cewa akwai tazarar hasashen camfi kamar haka:

Hasashe na daya

Ibrabim, (1982) Ya ce “tun lokacin da mahiccin halitta ya halicci halittu, Hausawa sun tarar da sama da kasa a shimfide, yanayin da Bahaushe ya samu kansa a farfajiyar duniya ya taimaka wurin haifar da camfe-camfen Hausawa. Tsarin sararin samaniya da kawace-kawace da ke tattare da ita irin su rana, da wata da sauyawar dare, da rana, ya ba wa Bahaushe damar gina camfe-camfe da dama bisa abubuwan da ya ga sun wakana a ciki. Idan ana laluben tarihin camfin Bahaushe, dole ne a yi la’akari da wadannan abubuwa ta fuskar nazari, musammam ta fuskar camfe-camfe da aka gina a kansu. Misali.

• Idan rana ta kama wata wani abu babba zai faru
• Hazo alama c eta yanayin daminar da ke tafe.
• Kwanciya a hasken farin wata na debe budurcin mace.
• Idan hasken wata ya bayyana da dare ko akwai hadari ba a ruwa.
• Idan zunni (bakan-gizo) ya bayyana a hadari ba a ruwa ranar
• Ruwan kankara alama ce ta samun wake wannan shekara

Idan aka dubi wadannan misalan, za a ga cewa Bahaushe ya gina camfinsa ne akan wadannan yanayi saboda ganin akasarin lokaci hakan na kasantuwa gare shi, wannana ma shi ne asalin abin da ya sanya shi yin amannah da hakan.

Hasashe na biyu

Bunza (2006) ya ce “Tarihin samuwar camfi yana da alaka ta fuskar da Bahaushe ya kiyaye fasulan shekara kamar: Rani, da Damina, da Bazara, da Hunturu. A cikin wadannan lokuta wasu abubuwa muhimmai suna aukuwa kuma Bahaushe yana kiyaye su, da yanayi da suke faruwa, da kuma dalilin da ke sa su faruwa. Da haka ne Bahaushe ya gina wasu camfe-camfe kamar haka: Misali

• Kashe kwaron damina yana kawo fari.
• Idan shamuwa ta zo cikin gari, damina
  ta kusa.
• Idan ana ruwa ba a son ana surutu.
• Iskan hunturu ne ke motsa haukar mahaukata. Da sauransu

Hasashe na uku

kamar yadda bincike ya bayyana dangantakar Bahaushe da tsirarrai, da itacen magani na gargajiya, yana da muhimmiyar rawar da ya taka wajen tarihin samuwar  camfi. Ga alama, Bahaushe shi ya tarar da tsirrai, bas u suka tarar das hi ba. To yanayin itace da tsirran magani musamman kan mahadinsu, da yadda ake sarrafa su, ya yi naso sosai ga tarihin samuwar camfin Bahaushe idan aka dubi wadannan mislan kamar haka:

• Shan itacen shashatau na haifar da mantuwa.
• Shan tsimin gawo na bushe zuciya da kore tausayi a cikinta.
• Ba a kwance laya, idan an kwance ana yin hauka.
• Ba a yin jima’i da guru, in an yi ya lalace.
• Ba a dariyar maras lafiya cutar za ta koma kan mai dariyar.

Hasashe na hudu

Yanayin lafiyar jikin Bahaushe, da huldarsa a duniyan mafarki, na daga cikin abubuwa da ya kyautu a kula idan ana son a kwakulo tarihin samuwar camfi. Bahaushe ya kiyaye da wasu abubuwa dab a sa shafa wa lafiyar jikinsa lafiya, wasu kuwa suna razana lafiya, wasu na karfafa lafiya wasu kuma kashe jiki suke. Daga nan ne ya gina mafi yawa daga cikin camfe-camfensa.

• Cin naman akuya na kara harzuka cutar kuturta.
• Cin kwayar takiyar tsakiyar goruba na sa makoko.
• Kwana da wando yana raunana karfin namiji.
• Ketara wando na sa mata mafarki.
• Yawan cin waina na haifar da mura.
• Cin dawa na kara karfin gabobi.
• Cin dankali na rage karfin namiji.
• Cin aya na kara karfin gani.

Misalan Camfe-Camfe

• Idan mutum ya kashi da safe, zai samu arziƙi a wannan rana.
• Idan mutum ya zauna a ƙofar ɗaki, aljanu suna iya bugunsa.
• Idan mutum ya ji ƙafarsa tana ƙaiƙai, to zai yi tafiya.
• Idan mutum ya ji hannunsa na dama yana ƙaiƙayi, zai samu arziƙi.
• Ga wasu daga cikin camfe-camfen Malam Bahaushe:
• Idan mutum yana lashe bayan ludayi, zai yi sanko.
• Idan mutum yana zama a kan murhu, to zai haifi da maye.
• Idan mace mai ciki tana zuwa dibar ruwa a kogi da dare, ’yan ruwa za su musanya mata dan da za ta haifa da aljani.
• Idan namiji yana zama a kan kujerar mata, to zai haifi ’ya’ya mata da yawa.
• Idan mace mai ciki ta tsallaka wurin da aka yi fitsari, to sai ta yi bari.
• Idan karamin yaro yana cin kwai, to zai yi sata.
• Duk wanda ya sha ruwan da gyartai ya sha ya rage, to zai yi arziki sosai.
• Cin abinci a tsugune, yana sa abincin ya ki zama a cikin mutum, wato ya zurare.
• Bai wa yara ruwan farko na damina, yana hana su yin laulayi.
• Idan mutum ya yi mafarki yana cin abinci, to zai ji wata muguwar yunwa a gaba.
• Idan aka shafa wa yaro jinin cibiyarsa a kan dasashi, ba shi ba kashin hakori.
• Idan aka soya busasshen kashi aka shafe jikin yaro da shi, yaron ba zai yi kyanda ba.
• Idan ka yi mafarkin kashi ko kuma mafarkin cewa ka fada masai, to za ka samu kudi a wannan ranar.
• Idan kana kwana daki daya da kuturu, idan gari ya waye ka riga shi fita daga dakin, to za ka zama kuturu.
• Duk macen da ta shiga rumbu, to za ta haifi barawo.
• Idan namiji ya taba jelar zomo, sannan ya shafi gaban wandonsa, to zai rasa mazakuntarsa.
• Idan ka shafa kwantsar doki a idonka, za ka iya ganin aljannu, amma fa za ka mutu.
• Duk wanda tsawa ta kashe, za a saka shi a Aljanna.
• Idan kana tafiya kuma kana cin abinci, to tare da Shedan kuke ci.
• Idan mutum ya yi dariya a lokacin da yake mafarki, to wani abu da zai sa shi kuka zai faru a gare shi.
• Idan direba ya banke kyanwa ko kare ko agwagwa da wani abin hawa, to wani mummunan abu zai same shi.
• Idan mutum ya ci kan bera, to zai zama barawo.
• Idan mace mara aure ta duba madubi da dare, to za ta rasa mijin aure.
• Idan mace ta yi mafarkin maciji ya cije ta, to ta sami shigar ciki ke nan.
• Idan mutum ya yi mafarkin shanu da giwaye ko wasu muggan namun daji, to maye ne ya kama shi ko kuma yake neman kama shi.
• Duk wanda ya fara hada ido da mai ido daya da safe, to a ranar ba zai samu ko anini ba kuma ba wanda zai ba shi ko anini.
• Idan mutum ya kwanta barci tare da yin filo da wandonsa, to zai yi mummunan mafarki.
• Duk wanda ya yi shara da dare, to sa’arsa ya ke sharewa.
• Idan mace ta haihu, to a sami danbida a sakaye a shinfidar jaririn, idan ba haka ba, to ’yan ruwa za su musanya jaririn.
• Idan aka yi barin gishiri, to a yi sauri a share shi, idan ba haka ba, matar gidan da mijin ba za su taba zaman lafiya ba.
• Duk ranar Laraba, a kife kaya gudun kar aljanu su yi ma fitsari.
• A daina barin kwandon wanka a waje, idan ba haka ba kuwa aljanu su dauka su yi wanka da shi.
• Idan mai takaba ta zauna a tabarma, to kar ka zauna, domin wani abu na iya faruwa da kai.
• Idan mutum ya bari wani mai yin shara ya share masa kafa, to zai rasa mai aurensa.
• Cin kasa ga karamin yaro yana kara masa kwarin gwiwa, idan kuwa ba a bar shi ya ci ba tun lokacin tatata, ba zai yi kwari ba.
• Idan mutum yana kwana daki daya dam aye zai iya zama maye shi ma, domin kurwarsa takan fita daga jikinsa duk dare, ta tafi farauta. Kuma idan ta dawo cikin rashin sa’a tana iya jikinka.
• Duk wanda aka kira sa sau daya ko biyu in har bai amsa ba, in an kai uku, to zai haukace ko kuma wani abu ya same shi.
• Wanda ya kwanta cikin hasken farin wata, mura za ta kama shi.
• Wanda ke zama a dankarin kofa zai zama gurgu.

Dukkan waɗannan misalai na camfe-camfe da suka ƙunshi ƙudurori, zato ne kawai da buruka. Don haka wannan al’ada ba ta da kyau. Kuma masana sun yi gargaɗi da a nuisance ta.

Manazarta

Paki, S. I. (2021, November 27). Camfe-camfe guda 50 da Hausawa suka yi amanna da su. Aminiya.

Rumbum Ilimi. (n.d.). Camfi a ƙasar Hausa Rumbum Ilimi

Yahaya I.Y., Zariya M.S., Gusau S.M., da ‘Yar’aduwa T.M. (1992). Darrusan Hausa Don Manyan Makarantun Sakandire 2. University Press PLC, Ibadan-Nigeria.

Tarihin Wallafa Maƙalar

An wallafa 18 August, 2024

An sabunta 30 December, 2025

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da kuka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.