Digital ethics

Digital ethics tsari ne da ya ta samo asali sakamakon yadda fasahar dijital ta mamaye kusan dukkan fannoni na rayuwar ɗan Adam a wannan zamani. Kama daga harkokin sadarwa da kasuwanci zuwa ilimi, lafiya, da tsaro, fasaha ta zama ginshiƙin mu’amala da hulɗar mutane. Wannan cigaba ya haifar da sabbin tambayoyi game da abin da ya dace da abin da bai dace ba ta fuskar amfani da fasaha, musamman game da sirrin bayanai, adalci, ’yanci, da hakkin ɗan Adam a duniyar dijital. Saboda haka, digital ethics ta taso a matsayin fanni da ke nazarin yadda za a daidaita cigaban fasaha da ƙa’idoji da dokoki domin kare martabar mutum da amfanin al’umma gabaɗaya.

Ma’anar digital ethics

Digital ethics na nufin tsarin tunani da ka’idojin da ke jagorantar ƙirƙira, amfani, da gudanar da fasahohin dijital. Fannin yana binciken yadda fasaha kamar kwamfuta, intanet, artificial intelligence, da sauran na’urori ke shafar halaye da ɗabi’un ɗan Adam, yanke hukunci, da tsarin zamantakewa. Manufar digital ethics ita ce tabbatar da cewa fasaha tana aiki ne bisa gaskiya, adalci, da mutunta haƙƙin ɗan Adam, ba tare da haifar da zalunci, wariya, ko tauye hakki ba.

Asalin digital ethics

Asalin digital ethics ya faro ne daga tsoffin nazarce-nazarcen ɗabi’a da falsafa, waɗanda suka daɗe suna tambayar yadda ɗan Adam ya kamata ya yi hulɗa da duniya da abin da yake ƙirƙira. A farkon zuwan kwamfuta da tsarin sarrafa bayanai, masana suka fara lura da cewa sabbin na’urori ba kayan aiki ba ne kawai, suna da tasiri kai tsaye ga al’umma da tsarin rayuwa. Wannan fahimta ta haifar da buƙatar samar da sabon fanni da zai duba alaƙar fasaha da ɗabi’a a zamanin dijital.

Dangantakar digital ethics da falsafa da ɗabi’ar ɗan Adam

Digital ethics na da alaƙa mai ƙarfi da falsafar ɗabi’a, musamman batutuwan gaskiya, adalci, hakki, da mutunci. Ka’idoji irin su ɗaukar alhakin aiki, mutunta ’yancin mutum, da kare rayuwa da sirri duk sun fito ne daga falsafar ɗabi’ar ɗan Adam. Abin da digital ethics ta yi shi ne fassara waɗannan ka’idoji zuwa duniyar dijital, inda ayyuka na iya kasancewa ba tare da hulɗar kai tsaye tsakanin mutane ba, amma tasirinsu ya fi faɗi kuma ya fi sauri.

Bayyanar digital ethics da cigaban fasahar kwamfuta da intanet

Bayyanar digital ethics ta ƙaru sosai ne tare da cigaban fasahar kwamfuta da bunƙasar intanet. Lokacin da aka fara amfani da kwamfuta a matsayin wajen adana bayanai, sai matsalolin sirri da mallakar bayanai suka fara bayyana. Da zuwan intanet, kafafen sada zumunta, da manyan bayanai, tambayoyin ƙa’idoji suka ƙaru fiye da da. A yau, fasahohi kamar artificial intelligence, smart surveillance, da Internet of Everything sun ƙara zurfafa buƙatar digital ethics, domin suna shafar rayuwar mutane a ɓoye da bayyane, suna kuma buƙatar tsari mai ƙarfi na ɗabi’a domin guje wa illoli da barazanar da ka iya tasowa.

Muhimman ginshiƙan digital ethics

Sirranta bayanai (data privacy)

Sirranta bayanai yana daga cikin muhimman ginshiƙan digital ethics, domin a duniyar yau ana tattara bayanai masu yawa game da mutane ta hanyoyi daban-daban. Waɗannan bayanai na iya haɗawa da bayanan sirri, ɗabi’un amfani da intanet, wurin zama, da bayanan lafiya. Muhimmancin sirranta bayanai yana ta’allaka ne wajen tabbatar da cewa ana tattara bayanai ne bisa izini, ana adana su cikin tsaro, kuma ana amfani da su ne bisa ka’idojin da ba za su tauye haƙƙin mutum ba. Rashin kiyaye sirrin bayanai na iya haifar da cin zarafi, satar shaida, ko amfani da bayanai wajen cutar da mutane ko al’umma.

Adalci da rashin nuna wariya

Wani ginshiƙi mai muhimmanci shi ne tabbatar da adalci da guje wa nuna wariya a cikin fasahohi, musamman waɗanda ke amfani da algorithms da tsarin yanke hukunci ta na’ura. Idan aka gina fasaha bisa bayanai marasa daidaito ko son zuciya, sakamakon zai iya nuna fifiko ga wasu rukuni tare da tauye haƙƙin wasu. Digital ethics na buƙatar a gina tsarin fasaha da ke mutunta kowa, ba tare da la’akari da launi, jinsi, addini, ko matsayi na zamantakewa ba, domin fasaha ta zama hanyar haɗin kai maimakon hanyar rarrabuwar kawuna.

Alhakin masu ƙirƙira da kamfanonin fasaha

Masu ƙirƙirar fasaha da kamfanonin da ke sarrafa ta suna da nauyin kula a kan abin da suke samarwa. Digital ethics na jaddada cewa ba ya wadatarwa a ce fasaha ta yi aiki kawai, dole ne a yi la’akari da illolin da ka iya biyo baya ga mutane da al’umma. Wannan alhaki ya haɗa da yadda ake tattara bayanai, yadda ake amfani da su, da yadda ake kare masu amfani daga cutarwa. Kamfanonin fasaha suna da rawar da za su taka wajen gina amincewa da tabbatar da cewa ribar kasuwanci ba ta fi mutuncin ɗan Adam ba.

Gaskiya da yarda a duniyar dijital

Gaskiya da amincewa su ne tushen mu’amala a duniyar dijital. Idan mutane ba su yarda da tsarin fasaha ba, ba za su rungume ta ba. Digital ethics na ƙarfafa bayyana gaskiya game da yadda fasaha ke aiki, me ake yi da bayanai, da dalilin yanke wasu hukunce-hukuncen. Wannan gaskiya tana taimakawa wajen gina yarda tsakanin masu amfani da fasaha, hukumomi, da kamfanonin fasaha, tare da rage tsoro da rashin fahimta da ke tattare da sabbin fasahohi.

Digital ethics da Artificial Intelligence

Algorithmic bias

Algorithmic bias na faruwa ne idan tsarin AI ya nuna son zuciya ko wariya a sakamakon bayanan da aka horar da shi da su. Wannan na iya haifar da rashin adalci a fannoni kamar daukar aiki, bayar da bashi, ko tsaro. Digital ethics na jan hankali kan muhimmancin tantance algorithms, gyara bayanai, da tabbatar da cewa AI ba ta maimaita kura-kuran ɗan Adam ko tsare-tsaren da suka nuna wariya a baya ba.

Yanke hukunci ta na’ura da haƙƙin ɗan Adam

Yayin da AI ke ƙara shiga harkokin yanke hukunci, tambayoyi na ƙa’idoji suna tasowa game da rawar ɗan Adam. Yanke hukunci ta na’ura na iya shafar rayuwar mutum kai tsaye, kamar samun aiki, hukunci, ko kulawar lafiya. Digital ethics na jaddada cewa dole ne a kiyaye haƙƙin ɗan Adam, tare da tabbatar da cewa akwai damar sa hannun mutum, sake dubawa, da ƙalubalantar hukuncin da na’ura ta yanke idan ya zama dole.

Transparency da explainable AI

Transparency da explainable AI suna nufin yadda tsarin AI ke bayyana dalilan yanke hukunci cikin hanyar da za a fahimta. Idan tsarin ya zama mai rikitarwa, wanda ba a fahimtar yadda yake aiki, to yana iya rage sahihanci tare da haifar da rashin adalci. Digital ethics na buƙatar a gina fasahar AI da za ta iya fahimta, a bayyana ka’idojin aikinta, kuma a bai wa masu amfani da ita damar sanin me ya sa aka yanke wani hukunci a kansu.

Tattara bayanai ba tare da izini ba

A wannan zamani da ake da manyan bayanai, ana iya tattara bayanai daga ayyukan mutane a intanet ba tare da sun sani ba, ta hanyar cookies, trackers, da na’urorin da ke haɗe da juna. Wannan dabi’a na haifar da manyan tambayoyin ɗabi’a game da izini, fahimta, da ikon mutum a kan bayanansa. A mahangar digital ethics, tattara bayanai ya kamata ya kasance bisa cikakken bayani da yardar mai bayanin, tare da bayyana abin da za a yi da bayanan, tsawon lokacin adanawa, da hanyoyin kariya. Rashin yin hakan na iya tauye ’yancin mutum da rashin amincewa tsakanin masu amfani da fasaha da masu sarrafa ta.

Amfani da bayanai wajen kasuwanci da siyasa

Bayanai sun zama manyan kayan aiki masu ƙarfi wajen gudanar da kasuwanci da siyasa. A bangaren kasuwanci, ana amfani da bayanai wajen hasashen halayen masu saye, tallace-tallace da aka keɓance, da ƙaruwar riba. A bangaren siyasa kuma, bayanai na iya tasiri wajen tsara saƙonni, kamfen, da fahimtar ra’ayin jama’a. Duk da amfanin hakan, ana iya fuskantar barazana idan aka yi hakan ba tare da ka’idoji ba, musamman idan ya shafi yaudarar jama’a, maguɗin zaɓe, ko amfani da bayanai wajen cutar da wasu rukunin jama’a. Digital ethics na buƙatar a yi amfani da bayanai ta hanyar da ke mutunta gaskiya, adalci, da ’yancin zaɓi ga jama’a.

Mallakar bayanan mutum

Tambayar mallakar bayanai ta zama muhimmin batu a duniyar dijital. Shin bayanan mutum mallakarsa ne ko mallakar kamfanin da ya tattara su? Digital ethics na kallon bayanan sirri a matsayin wani ɓangare na mutuncin mutum, wanda bai kamata a mallake shi gabaɗaya daga hannunsa ba. Wannan fahimta tana ƙarfafa ra’ayin cewa mutane su sami iko a kan bayanansu, su san inda suke, yadda ake amfani da su, da damar goge su idan sun ga dama.

Digital ethics da kafafen sadarwa

Yaɗuwar bayanain ƙarya

Kafafen sada zumunta sun sauƙaƙa watsa bayanai cikin sauri, amma hakan ya kuma buɗe ƙofa ga yaɗuwar bayanan ƙarya da labaran da ba su da tushe. Wannan matsala na iya rikitar da tunanin jama’a, haifar da tsoro, ko tayar da rikici. A mahangar digital ethics, akwai buƙatar daidaito tsakanin ’yancin faɗar albarkacin baki da alhakin hana yaɗuwar bayanan da ke cutar da al’umma. Kamfanonin kafafen sada zumunta suna da rawar da za su taka wajen rage wannan matsala ta hanyar tsare-tsare na adalci da bayyanannun ka’idoji.

Tasirin algorithms ga tunani da ra’ayi

Algorithms na kafafen sada zumunta na tsara abin da mutane ke gani, karantawa, da mu’amala da shi. Wannan tsari na iya gina “filter bubbles”, inda mutum ke ganin ra’ayoyi masu kama da nasa kawai. Tasirin hakan na iya rage bayyana tunani, ƙara rarrabuwar ra’ayoyi, da ƙarfafa tsattsauran matsayi. Digital ethics na buƙatar a duba yadda ake ƙirƙira da amfani da algorithms, domin tabbatar da cewa ba sa cutar da fahimtar jama’a ko tauye damar samun bayanai masu bambanci.

’Yancin faɗar albarkacin baki

’Yancin faɗar albarkacin baki muhimmiyar dama ce a duniyar dijital, amma yana da iyaka. A kafafen sada zumunta, wannan ’yanci na iya karo da bukatar kare martabar mutane, tsaro, da zaman lafiya. Digital ethics na bukatar daidaito tsakanin ba wa mutane damar bayyana ra’ayoyinsu da kuma hana cin zarafi, tsangwama, da yaɗuwar saƙonnin ƙiyayya. Wannan daidaito na buƙatar ka’idoji na adalci, bayyanannu, kuma masu mutunta haƙƙin kowa.

Digital ethics a fannin tsaro da sa-ido

Smart surveillance

Smart surveillance na nufin amfani da na’urori na zamani masu fasaha, kyamarori, da tsarin AI wajen sa-ido da tsaro a wuraren jama’a. Duk da cewa wannan fasaha na iya taimakawa wajen rage laifuka da kare rayuka, tana haifar da muhimman tambayoyi na ɗabi’a a mahangar digital ethics. Babban batu shi ne yadda za a daidaita bukatar tsaro da kare ’yancin jama’a. Idan sa-ido ya wuce kima ko ya zama ba tare da ka’ida ba, zai iya janyo tsoron a dinga kallon kowa a matsayin wanda ake zargi, tare da rage ’yancin motsi da bayyana ra’ayi.

Facial recognition

Fasahar facial recognition tana ba da damar gane mutum ta hanyar siffofin fuskarsa. Ana amfani da ita a tsaro, filayen jiragen sama, da na’urorin zamani. Sai dai wannan fasaha na iya zama barazana ga sirrin jama’a idan aka yi amfani da ita ba tare da izini ko tsare-tsare masu kyau ba. Digital ethics na jaddada cewa amfani da fasahar facial recognition ya kamata ya kasance a takaitaccen yanayi, tare da bayyanannun dokoki, kulawar jama’a, da kariya daga nuna wariya, domin wasu na’urorin na iya yin kuskure ko fifita wasu rukuni fiye da wasu.

Tsaro da sirrin jama’a

A fannin tsaro, babban ƙalubale shi ne kare al’umma ba tare da tauye sirrinsu ba. Digital ethics na bukatar daidaito tsakanin amfanin tsaro da mutunta rayuwar sirri. Wannan na nufin cewa bayanan da ake tattarawa wajen sa-ido su kasance masu iyaka, masu tsaro, kuma ana amfani da su ne kawai don dalilin da aka tattara su, ba tare da karkatar da su zuwa wasu manufofi ba.

Digital ethics a lafiya da ilimi

Amfani da bayanan marasa lafiya

A fannin lafiya, fasahar dijital ta sauƙaƙa adana bayanan marasa lafiya, yin bincike, da ba da magani daga nesa. Duk da haka, bayanan lafiya na ɗaya daga cikin bayanai mafi sirri. Digital ethics na buƙatar a yi amfani da waɗannan bayanai cikin kulawa ta musamman, tare da cikakken izini daga marasa lafiya, tsaro mai ƙarfi, da iyakance damar samun bayanan ga waɗanda suka dace kawai. Rashin yin hakan na iya cutar da martabar mutum da amincewarsa da tsarin lafiya.

E-learning da tsaron bayanan ɗalibai

E-learning ya ba da damar samun ilimi ga mutane da dama, amma ya kuma buɗe ƙofofin ƙalubale a fannin tsaron bayanan ɗalibai. Bayanai kamar sakamakon karatu da bayanan sirri na iya fuskantar haɗari idan ba a kiyaye su da kyau ba. Digital ethics na tabbatar da muhimmancin kare waɗannan bayanai, tare da tabbatar da cewa manhajoji da shafukan ilimi ba sa amfani da bayanan ɗalibai wajen kasuwanci ko wasu manufofi da ba su da alaƙa da ilimi.

Digital ethics da fasahohin 6G da Internet of Everything

Na’urori masu tattaunawa da juna

A zamanin fasahar sadarwa ta 6G da Internet of Everything, na’urori za su riƙa tattaunawa da juna kai tsaye ba tare da sa hannun ɗan Adam ba. Wannan tsarin yana ƙara inganci da sauri, amma yana kuma rage ikon mutum kai tsaye a kan abin da ke faruwa da bayanansa. Digital ethics na buƙatar a tsara waɗannan fasahohi ta yadda za a ba ɗan Adam damar sa-ido, fahimta, da tallafawa idan ya zama dole, domin kada fasaha ta zame masa abin da ba ya iya sarrafawa.

Yawaitar sensors da AI

Yawaitar sensors da AI a ko’ina wane ɓangare na rayuwa na nuna ana tattara bayanai a kusan kowane lokaci. Wannan yanayi na iya inganta rayuwa ta fuskar tsaro, lafiya, da amfani da albarkatu, amma yana kuma ƙara barazanar rasa sirri. Digital ethics na tabbatar da cewa rayuwar dijital ta ci gaba cikin mutunta ’yanci, damar zaɓi, da mutuncin ɗan Adam, ta yadda fasaha za ta zama abokiyar rayuwa, ba mai cutar da rayuwa ba.

Matsayin dokoki da manufofi

Ka’idojin ƙasa da na duniya

Aiwatar da tsarin digital ethics na buƙatar tsayayyun dokoki da manufofi a matakin ƙasa da na duniya. A matakin ƙasa, dokoki kan kare bayanai, tsaro na intanet, da ’yancin dijital suna ƙoƙarin daidaita amfani da fasaha da kare haƙƙin jama’a. A matakin duniya kuma, ana bukatar haɗin kai domin kafa ka’idoji masu ma’ana da za su iya fuskantar matsalolin da suka ketare iyakokin ƙasashe, kamar satar bayanai, yaɗuwar bayanan ƙarya, da amfani da AI ba bisa ƙa’ida ba. Irin waɗannan ka’idoji suna taimakawa wajen samar da fahimta ɗaya kan abin da ya dace da abin da bai dace ba a duniyar dijital.

Rawar hukumomi da ƙungiyoyi

Hukumomin gwamnati, ƙungiyoyin ƙasa da ƙasa, da na farar hula suna taka muhimmiyar rawa wajen tsarawa da aiwatar da tsarin digital ethics. Gwamnatoci na da alhakin kafa dokoki, sa ido, tabbatarwa da aiwatarwa. Ƙungiyoyin ƙwararru da na farar hula kuma suna taimakawa wajen wayar da kai, ba da shawara, da kare muradun jama’a. Kamfanonin fasaha ma suna da rawar da za su taka ta hanyar bin ka’idojin doka, bayyana gaskiya a ayyukansu, da ɗaukar alhakin tasirin fasaharsu ga al’umma.

Kalubalen aiwatar da tsarin digital ethics

Bambancin al’adu

Ɗaya daga cikin manyan ƙalubale shi ne bambancin al’adu tsakanin al’ummomi. Abin da ake ɗauka a matsayin abin da ya dace a wani wuri na iya zama abin ƙi a wani wuri. Wannan bambanci yana haifar da cikas a ƙoƙarin samar da ka’idojin doka irin ɗaya da za su yi aiki a ko’ina. Digital ethics na buƙatar sassauci da fahimtar al’adu, tare da kiyaye muhimman darajojin ɗan Adam na gama gari kamar mutunci, adalci, da sirri.

Cigaban fasaha fiye da dokoki

Fasaha tana ci gaba da sauri fiye da dokoki da manufofi. Sabbin fasahohi kamar AI, 6G, da Internet of Everything na bayyana cikin gaggawa, yayin da dokoki ke ɗaukar lokaci kafin a tsara su da aiwatar da su. Wannan tazarar lokaci tana ba da damar amfani da fasaha ba tare da tabbataccen tsari na doka ba, wanda zai iya janyo matsaloli da barazana ga jama’a.

Ribar kasuwanci

A duniyar kasuwanci, neman riba na iya cin karo da ka’idojin doka. Wasu kamfanoni na iya fifita samun riba fiye da kare sirrin jama’a ko tabbatar da adalci a fasaha. Digital ethics na ƙalubalantar wannan tunani, tare da jaddada cewa ɗorewar kasuwanci na dogon lokaci tana dogara ne kan yarda, gaskiya, da mutunta haƙƙin masu amfani.

Hasashen masana ga makomar digital ethics

Masana suna hasashen cewa digital ethics za ta ƙara zama muhimmin ɓangare na cigaban fasaha a nan gaba. Za a samu ƙarin haɗin gwiwa tsakanin masana fasaha, masana ɗabi’a, da masu tsara dokoki domin fuskantar sabbin ƙalubale. Haka kuma, ana sa ran ka’idojin doka za su fara shiga tun daga matakin ƙirƙirar fasaha, ba wai bayan an riga an yi amfani da ita ba.

Manazarta

Charity Digital.(n.d.) What is Digital Ethics? . 

European Commission. (2020, February 19). Ethics guidelines for trustworthy artificial intelligence. 

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.