Cutar eczema tana daga cikin cututtukan fata da suka fi yaɗuwa a duniya, musamman a tsakanin yara, amma tana iya shafar manya ma. Wannan cuta na haifar da matsaloli masu yawa ga lafiyar fata da jin daɗin mutum, saboda tana tattare da ƙaiƙayi mai tsanani, kumburi, da canje-canje a bayyanar fata. Duk da cewa eczema ba cuta ce mai saurin kashe mutum ba, tana iya zama mai wahalarwa ga wanda ya kamu da ita, saboda tasirin da take yi ga barci, aikin yau da kullum, da kuma jin daɗin zuciya.
Eczema tana da alaƙa da tsarin garkuwar jiki da kuma yadda fata ke kare kanta daga abubuwan waje. A lokuta da dama, tana faruwa ne sakamakon haɗuwar abubuwa daban-daban kamar gado (genetics), muhalli, da kuma yanayin jiki. Wannan ya sa cutar take da rikitarwa, domin ba a iya danganta ta da dalili guda ɗaya kawai. A wasu lokuta, eczema na iya zama ta ɗan lokaci, yayin da a wasu mutane take ɗaukar dogon lokaci tana maimaituwa lokaci zuwa lokaci.
A ƙasashe masu tasowa, ciki har da Najeriya, eczema na daga cikin cututtukan fata da ke damun jama’a, musamman yara ƙanana. Rashin isasshen ilimi game da cutar da kuma hanyoyin kula da ita na iya sa matsalar ta ƙaru, wanda hakan ke haifar da kamuwa da wasu cututtuka na biyu saboda raunin fata. Saboda haka, fahimtar eczema, hanyoyin da take faruwa, da kuma yadda ake magance ta yana da matuƙar muhimmanci ga lafiyar jama’a.
Ma’anar eczema
Eczema, wadda ake kira da dermatitis a fannin kiwon lafiya, wata cuta ce ta fata da ke haifar da kumburi, ƙaiƙayi, bushewar fata, da kuma sauye-sauye a launin fata. Kalmar eczema tana nufin rukuni na cututtukan fata masu kama da juna, waɗanda ke haifar da irin wannan matsala ta kumburi da ƙaiƙayi.
A ilimin kimiyya, eczema na faruwa ne lokacin da tsarin garkuwar jiki ya yi aiki fiye da ƙima ko kuma ya yi kuskure wajen kare jiki, wanda hakan ke sa fata ta yi rauni wajen kare kanta daga abubuwan waje kamar ƙura, ƙwayoyin cuta, ko sinadarai. Wannan rauni a fata yana sa ruwa ya fita daga cikin fata cikin sauƙi, wanda hakan ke haifar da bushewa da ƙaiƙayi mai tsanani.
Eczema na iya bayyana ta hanyoyi daban-daban, dangane da nau’in cutar da kuma yanayin jikin mutum. A wasu mutane, tana bayyana da ja da kumburin fata mai ƙaiƙayi, yayin da a wasu take haifar da fatar da ta yi kauri, ta yi duhu, ko kuma ta fara tsagewa. Ƙaiƙayin da ke tattare da eczema na iya zama mai tsanani har ya sa mutum yana kakkarce fata, wanda hakan ke ƙara tsananta cutar da kuma haifar da kamuwa da ƙwayoyin cuta na biyu.
A mafi yawan lokuta, eczema ba cuta ce mai yaɗuwa daga mutum zuwa mutum ba, amma tana da alaƙa da gado da kuma yanayin muhalli. Mutane da ke da tarihin cututtukan rashin lafiyan jiki kamar asthma ko hay fever sukan fi samun eczema. Wannan ya nuna cewa eczema cuta ce mai alaƙa da tsarin garkuwar jiki da kuma yadda jiki ke hulɗa ga abubuwan waje.
Tarihin cutar eczema
Tarihin cutar eczema ya samo asali tun daga tsoffin lokutan da aka fara lura da cututtukan fata masu haifar da kumburi da ƙaiƙayi a jikin ɗan Adam. Kalmar eczema ta samo asali ne daga harshen Girkanci, inda kalmar “ekzein” ke nufin “fashewa” ko “fitowa waje,” wanda ke nuni da yadda fata ke kumbura ko kuma ta fito da ruwa a wasu lokuta. Tun a zamanin tsoffin likitoci kamar na Girka da Roma, an riga an lura da irin wannan yanayin fata, kodayake ba a fahimci ainihin dalilinsa ba a wancan lokaci.
A ƙarni na 18 da na 19, masana kimiyyar likitanci suka fara bambance eczema da sauran cututtukan fata, tare da ƙoƙarin fahimtar yanayinta da dalilan da ke haddasa ta. A wannan lokaci ne aka fara amfani da kalmar dermatitis don bayyana dukkan cututtukan fata masu kumburi, ciki har da eczema. Duk da haka, har yanzu akwai rikice-rikice wajen rarrabe nau’o’in cutar da kuma gano ainihin tushenta.
Cigaba a fannin kimiyyar lafiya a ƙarni na 20 ya taimaka wajen fahimtar cewa eczema na da alaƙa da tsarin garkuwar jiki da kuma gado. An gano cewa wasu mutane suna da raunin tsarin kariyar fata, wanda ke sa su fi saurin kamuwa da cutar. Haka kuma, an fahimci cewa abubuwan muhalli kamar ƙura, sinadarai, da yanayin zafi ko sanyi na taka rawa wajen tayar da cutar.
A yau, binciken zamani ya ƙara haske kan yadda eczema ke faruwa a matakin ƙwayoyin halitta da tsarin garkuwar jiki. An gano rawar da wasu kwayoyin halitta (genes) ke takawa wajen haifar da cutar, da kuma yadda fata ke rasa ikon kare kanta yadda ya kamata. Wannan cigaba ya taimaka wajen samar da hanyoyin magani da kula da cutar, duk da cewa har yanzu ba a samu cikakken maganin da zai kawar da ita gabaɗaya ba.
Nau’ikan eczema
Eczema ba cuta guda ɗaya ba ce, illa rukuni ne na cututtukan fata masu kama da juna, waɗanda ke da bambance-bambance a dalilai, bayyanar su, da kuma yadda suke shafar mutane. Fahimtar nau’o’in eczema na da muhimmanci domin tantance cutar da kuma zaɓar hanyar magani da ta dace.
Atopic dermatitis
Ɗaya daga cikin nau’o’in da aka fi sani shi ne atopic dermatitis, wanda shi ne mafi yawan nau’in eczema. Wannan nau’i yakan fara ne tun ƙuruciya, musamman a cikin yara, kuma yana da alaƙa da gado da kuma cututtukan rashin lafiyan jiki kamar asthma. Yakan bayyana da ƙaiƙayi mai tsanani, bushewar fata, da kumburi, musamman a fuska, hannaye, da bayan gwiwa.
Contact dermatitis
Wani nau’i shi ne contact dermatitis, wanda ke faruwa lokacin da fata ta taɓa wani abu da ke haddasa rashin lafiyan jiki ko illata fata. Wannan na iya haɗawa da sinadarai, sabulu, turare, ko wasu kayan amfani na yau da kullum. Alamominsa suna bayyana ne a wurin da aka taɓa abin da ya haddasa cutar, kuma yakan haɗa da ja, ƙaiƙayi, da kumburi.
Seborrheic dermatitis
Akwai kuma seborrheic dermatitis, wanda yakan shafi wuraren da ke da maiƙo a jiki kamar fatar kai, fuska, da kirji. Wannan nau’i na iya haifar da fatar da ke fitar da wani fari ko rawaya mai kama da ƙuraje, kuma yana da alaƙa da ƙwayoyin halitta da kuma wasu ƙwayoyin cuta da ke rayuwa a fata.
Dyshidrotic eczema
Dyshidrotic eczema wani nau’i ne da ke haifar da ƙananan kumbura masu cike da ruwa a tafin hannu da ƙafafu. Wannan yakan kasance mai ƙaiƙayi sosai kuma yana iya zama mai zafi, musamman idan kumburan suka fashe.
Nummular eczema
Haka kuma akwai nummular eczema, wanda ke bayyana a matsayin ƙuraje a zagaye a jiki. Wannan nau’i yakan faru ne bayan fata ta bushe sosai ko kuma ta samu rauni, kuma yana iya zama mai ɗaukar lokaci kafin ya warke.
Stasis dermatitis
A ƙarshe, akwai stasis dermatitis, wanda yakan shafi mutane da ke da matsalar zagayawar jini, musamman a ƙafafu. Wannan yana haifar da kumburi, canjin launin fata, da ƙaiƙayi a ƙafafu, kuma yana da alaƙa da matsalolin jijiyoyin jini.
Nau’o’in eczema suna da yawa kuma suna da bambance-bambance, amma duk suna da alaƙa da kumburin fata da ƙaiƙayi. Fahimtar waɗannan nau’o’i yana taimaka wa likitoci wajen gane cutar da kuma ba da magani da ya dace ga marasa lafiya.
Hanyoyin kamuwa da eczema
Eczema ba cuta ce mai yaɗuwa daga mutum zuwa mutum kamar wasu cututtuka na ƙwayoyin cuta ba, amma tana faruwa ne sakamakon haɗuwar abubuwa da dama da suka shafi jiki da muhalli. Babban abin da ke haifar da eczema shi ne raunin kariyar fata da kuma yadda tsarin garkuwar jiki ke hulɗa ga wasu abubuwa na waje.
Ƙwayoyin halittar gado
Ɗaya daga cikin manyan hanyoyin da eczema ke samuwa shi ne ta hanyar gado (genetics). Mutanen da iyayensu ko danginsu ke da eczema, asthma, ko wasu cututtukan rashin lafiyar jiki suna da yiwuwar kamuwa da eczema fiye da sauran mutane. Wannan yana nuni da cewa akwai alaƙa tsakanin cutar da ƙwayoyin halitta da ake gada.
Yanayin muhalli
Haka kuma, abubuwan muhalli suna taka muhimmiyar rawa wajen tayar da cutar. Abubuwa kamar ƙura, hayaƙi, sinadarai a cikin sabulu da turare, da wasu kayan wanke-wanke na iya haifar da matsalar fata wanda ke janyo eczema. A wasu lokuta, canjin yanayi kamar sanyi mai tsanani ko zafi mai yawa na iya sa fata ta bushe, wanda ke ƙara yiwuwar kamuwa da cutar.
Rashin lafiya
Wani muhimmin abu shi ne rashin lafiyan jiki (allergic reactions). Wasu mutane suna da jiki mai saurin hulɗa ga wasu abubuwa kamar abinci, tsirrai, ko dabbobi, wanda ke haifar da kumburin fata da ƙaiƙayi. Wannan na iya jawo eczema ko kuma ya tsananta wadda take riga ta wanzu.
Raunin fata
Bugu da ƙari, raunin fata na iya zama wata hanya da cutar ke samuwa. Lokacin da fata ta bushe ko ta samu rauni, tana rasa ƙarfin kare kanta daga ƙwayoyin cuta da sauran abubuwa masu cutarwa. Wannan yana ba da damar eczema ta bayyana ko ta tsananta.
Alamomin eczema
Alamomin eczema suna bambanta daga mutum zuwa mutum, kuma suna iya sauyawa gwargwadon tsanani da nau’in cutar. Duk da haka, akwai wasu alamomi na gama gari da suka fi bayyana ga yawancin masu fama da eczema.
Ƙaiƙayi
Babban alama mafi shahara ita ce ƙaiƙayi mai tsanani, wanda yakan kasance mai damuwa sosai har yana hana mutum samun barci ko natsuwa. Ƙaiƙayin na iya tsananta musamman da dare, wanda ke sa mutum ya riƙa sosa fata, lamarin da ke ƙara lalata fata da kuma jawo wasu matsaloli.
Tsagewar fata
Fata mai bushewa da tsagewa ita ma wata muhimmiyar alama ce. Fatar na iya zama mai kauri, mai santsi ko kuma mai tsagewa, musamman a wuraren da ake yawan motsawa kamar hannaye, gwiwa, da wuya. Wannan bushewa na sa fata ta rasa laushi da ƙarfi.
Kumburi da launin ja a fata
Akwai kuma ja da kumburin fata, wanda ke nuna cewa akwai kumburi a cikin fata. Wannan na iya bayyana a matsayin tabo ko yankuna masu ja, waɗanda suke iya yin zafi ko ƙaiƙayi. A wasu lokuta, waɗannan yankuna na iya fitar da ruwa ko wani abu mai kama da ƙuraje, musamman idan an sosa su.
Kauri da sauya launin fata
A wasu nau’o’in eczema, fata na iya yin kauri da canja launi, musamman idan cutar ta daɗe tana faruwa. Wannan ana kiran shi lichenification, inda fata ke zama mai kauri da duhu sakamakon yawan susa da kumburi na dindindin.
Ƙuraje
Haka kuma, eczema na iya haifar da ƙananan kumburi masu cike da ruwa, waɗanda za su iya fashewa su bar fata a buɗe. Wannan yana ƙara haɗarin kamuwa da ƙwayoyin cuta na biyu, wanda ke iya jawo ƙarin kumburi da zafi.
Alamomin eczema suna da yawa kuma suna iya shafar sassa daban-daban na jiki, amma mafi yawansu suna tattare da ƙaiƙayi, kumburi, da sauye-sauyen fata. Fahimtar waɗannan alamomi yana taimakawa wajen gano cutar da kuma fara magani cikin lokaci.
Illoli da matsalolin eczema
Eczema, duk da cewa ba cuta ce mai kisa kai tsaye ba, tana iya haifar da matsaloli masu yawa da ke shafar lafiyar jiki da tunani.
Lalacewar fata
Ɗaya daga cikin manyan illolinta shi ne lalacewar fata sakamakon yawan ƙaiƙayi da susa. Lokacin da mutum ke sosa fata akai-akai, fata na iya tsagewa ko buɗewa, wanda hakan ke rage ƙarfinta na kare jiki daga ƙwayoyin cuta.
Wannan yanayi na iya kaiwa ga kamuwa da ƙwayoyin cuta na biyu, musamman ƙwayoyin bakteriya, fungi, ko cututtuka. Idan hakan ta faru, yankin fata na iya kumbura sosai, ya yi ja, ya yi zafi, kuma ya fara fitar da ruwa ko wari. Wannan yana ƙara tsananta cutar da kuma jinkirta warkewa.
Canjin launin fata
Wani muhimmin sakamako shi ne canjin launin fata da kaurinta. Idan eczema ta daɗe tana faruwa a wuri guda, fata na iya zama mai kauri kuma ta canja launi zuwa duhu ko wani launi dabam da na asali. Wannan na iya zama na dindindin a wasu lokuta, musamman idan ba a kula da cutar da wuri ba.
Eczema na iya shafar rayuwar yau da kullum ta mutum. Ƙaiƙayi mai tsanani na iya hana mutum barci yadda ya kamata, wanda ke haifar da gajiya da rage ƙarfi a rana. Haka kuma, rashin jin daɗin fata na iya hana mutum yin wasu ayyuka ko jin daɗin zamantakewa.
Damuwa
A bangaren tunani kuwa, eczema na iya haifar da damuwa, tashin hankali, ko rashin jin daɗin zuciya, musamman idan cutar ta bayyana a wuraren da ake gani kamar fuska ko hannaye. Wannan na iya rage yarda da kai da kuma hulɗa da mutane, musamman ga yara da matasa.
Hanyoyin gwaje-gwajen eczema
Tantance eczema yawanci ana yin shi ne ta hanyar binciken likita da duba fata kai tsaye, saboda cutar tana da alamomi na musamman da ake iya gane su. Likita kan fara da tambayar tarihin lafiyar marar lafiya, ciki har da ko akwai tarihin eczema ko wasu cututtukan rashin lafiyan jiki a cikin dangi, sannan ya duba yadda fata take a wurare daban-daban na jiki.
Baya ga duba fata, ana iya amfani da wasu gwaje-gwaje domin tabbatar da cutar ko kuma bambance ta da sauran cututtukan fata. Ɗaya daga cikin su shi ne allergy test, wanda ake yi domin gano ko akwai wasu abubuwa da jiki ke nuna rashin jituwa da su, kamar abinci, ƙura, ko sinadarai. Wannan gwajin na taimakawa wajen gano abubuwan da ke tayar da eczema domin a guje musu.
A wasu lokuta, ana iya yin skin biopsy, wato ɗaukar ƙaramin ɓangaren fata domin bincike a ɗakin gwaje-gwaje. Wannan yana taimaka wa likitoci wajen tabbatar da cewa cutar eczema ce, ba wata nau’in cutar fata dabam ba.
Haka kuma, ana iya yin wasu gwaje-gwaje na jini domin duba yadda tsarin garkuwar jiki ke aiki, musamman idan ana zargin akwai alaƙa da rashin lafiyar jiki. Waɗannan gwaje-gwaje suna taimaka wa wajen fahimtar yanayin cutar da kuma tsara maganin da ya dace.
Magungunan eczema
Maganin eczema yana mai da hankali ne wajen rage alamomin cutar, musamman ƙaiƙayi, kumburi, da bushewar fata, tare da hana cutar ta tsananta ko ta maimaitu. Duk da cewa ba a da maganin da ke kawar da eczema gabaɗaya, akwai hanyoyi da dama da ake amfani da su domin kula da ita da inganta rayuwar masu fama da cutar.
Man shafawa
Ɗaya daga cikin muhimman hanyoyin magani shi ne amfani da man shafawa (moisturizers) domin hana bushewar fata. Fata mai danshi na taimakawa wajen ƙarfafa kariyar fata da rage ƙaiƙayi. Ana ba da shawarar a riƙa shafa irin waɗannan man akai-akai, musamman bayan wanka, domin kiyaye danshi a fata.
Magungunan shafawa
Haka kuma, ana amfani da magungunan shafawa masu ɗauke da sinadarin steroid (topical corticosteroids) domin rage kumburi da ƙaiƙayi. Waɗannan magunguna suna taimakawa wajen kwantar da cutar a wuraren da ta bayyana, amma dole ne a yi amfani da su bisa umarnin likita domin guje wa illa.
Magungunan antihistamines
A wasu lokuta, ana iya ba da magungunan antihistamines domin rage ƙaiƙayi, musamman idan yana hana barci. Idan cutar ta tsananta, likita na iya ba da wasu magungunan da ke rage aikin garkuwar jiki domin hana kumburi.
Antibiotics da antifungal
Idan fata ta kamu da ƙwayoyin cuta na biyu, ana iya amfani da magungunan kashe ƙwayoyin cuta (antibiotics ko antifungal) domin warkar da cutar. Wannan yana da muhimmanci domin hana cutar ta ƙara tsananta.
Kariya daga eczema
A bangaren kariya, yana da muhimmanci a guji abubuwan da ke tayar da eczema. Wannan na iya haɗawa da sinadarai masu ƙarfi, sabulu mai tsanani, ƙura, hayaƙi, da kuma wasu abinci da ke haddasa rashin lafiyan jiki. Haka kuma, amfani da tufafi masu laushi da guje wa waɗanda ke iya haifar da matsalolin fata na taimakawa wajen rage tashin cutar.
Rigakafin eczema
Rigakafin eczema yana mai da hankali ne wajen hana cutar bayyana ko kuma rage maimaituwarta, musamman ga mutanen da ke da haɗarin kamuwa da ita. Duk da cewa eczema na da alaƙa da gado, akwai matakai da dama da za a iya ɗauka domin rage yiwuwar kamuwa da cutar ko tsanantarta.
Ɗaya daga cikin muhimman hanyoyin rigakafi shi ne kula da lafiyar fata ta hanyar kiyaye ta da danshi. Yin amfani da man shafawa akai-akai yana taimakawa wajen hana fata bushewa, wanda ke rage yiwuwar eczema ta bayyana.
Haka kuma, guje wa abubuwan da ke tayar da cutar na da matuƙar muhimmanci. Mutane su riƙa lura da abubuwan da ke haifar musu da ƙaiƙayi ko kumburi, kamar wasu abinci, sabulu, turare, ko yanayin muhalli, sannan su kauce musu gwargwadon iko.
Tsabtace jiki cikin hanya mai kyau ma na taimakawa wajen rigakafi. Yin wanka da ruwan dumi ba mai zafi sosai ba, da amfani da sabulu mai laushi, yana taimakawa wajen kare fata daga bushewa da tauri.
Bugu da ƙari, kula da yanayin rayuwa kamar rage damuwa da samun isasshen hutu na iya taimakawa wajen rage tasirin eczema, domin damuwa na iya tayar da cutar a wasu mutane.
Saboda haka, rigakafin eczema yana buƙatar haɗakar abubuwa kamar kula da fata, guje wa abubuwan da ke haddasa cutar, da kuma kiyaye lafiyar jiki gabaɗaya domin rage yaɗuwar cutar da kuma inganta rayuwar masu fama da ita.
Eczema a Najeriya
A Najeriya, eczema na daga cikin cututtukan fata da ke yawan damun jama’a, musamman a tsakanin yara ƙanana da matasa. Yanayin zafi da danshi da ake samu a wasu yankuna na ƙasar, tare da ƙura da hayaƙi a birane, na taka muhimmiyar rawa wajen tayar da cutar ko kuma tsananta ta ga waɗanda ke da ita. Haka kuma, sauyin yanayi daga zafi zuwa sanyi ko lokacin hunturu na iya sa fata ta bushe, wanda ke ƙara yiwuwar bayyanar eczema.
Rashin isasshen ilimi game da cutar a tsakanin jama’a na daga cikin manyan matsalolin da ke sa eczema ta yawaita. Wasu mutane na ɗaukar cutar a matsayin wata matsala mai sauƙi kawai, ba tare da fahimtar cewa tana buƙatar kulawa ta musamman ba. Wannan na iya sa a yi amfani da magunguna ba bisa ƙa’ida ba ko kuma a yi jinkiri wajen neman shawarar likita.
A ba6ngaren kiwon lafiya, akwai ƙalubale kamar ƙarancin ƙwararrun likitocin fata (dermatologists), musamman a yankunan karkara. Wannan yana sa mutane da dama ba sa samun cikakken bincike da kulawa da wuri. Haka kuma, tsadar wasu magunguna da man shafawa na iya zama ƙalubale ga wasu iyalai, wanda hakan ke sa ba sa iya bin tsarin magani yadda ya kamata.
Duk da waɗannan matsaloli, ana samun ƙoƙari daga hukumomin lafiya da cibiyoyin kiwon lafiya wajen wayar da kan jama’a game da cututtukan fata, ciki har da eczema. Ana ƙarfafar mutane su kula da tsaftar fata, amfani da man shafawa masu kyau, da kuma guje wa abubuwan da ke tayar da cutar. Haka kuma, ana ƙara ƙoƙari wajen inganta ayyukan kiwon lafiya domin samar da kulawa mai inganci ga masu fama da eczema.
Manazarta
American Academy of Dermatology Association. (2023). Eczema (atopic dermatitis): Overview.
Centers for Disease Control and Prevention. (2022). Eczema (atopic dermatitis)
National Eczema Association. (2023). What is eczema?
Nigeria Centre for Disease Control. (2021). Skin diseases in Nigeria: Public health perspective.
World Health Organization. (2022). Skin diseases and public health. WHO.
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.