Cutar gwame wata cuta ce da ke shafar tsokoki da ƙasusuwan yara, musamman lokacin da ƙananan yara ke girma, ana kiran mai wannan cuta gwame. Cutar na haifar da rauni da laushi a ƙasusuwan jiki saboda ƙarancin sinadaran Vitamin D, calcium, ko phosphate. Rashin waɗannan sinadarai yana haifar da ƙasusuwan da ba su da ƙarfi, wanda ke iya jawo lanƙwashewa a ƙafafu, ƙugu, da kafada, da kuma matsalolin haɓakar jiki.
Rickets na faruwa ne mafi yawa a yara ƙanana, musamman tsakanin watanni 6 zuwa shekaru 3, lokacin da ƙasusuwan ke girma da buƙatar sinadarai da bitamin. Rashin samun isasshen hasken rana, wanda ke taimakawa wajen samar da Vitamin D a jiki, yana daga cikin manyan abubuwan da ke haifar da cutar. Haka nan rashin cin abinci mai wadataccen sinadarin calcium da phosphate yana ƙara haɗarin kamuwa da cutar gwame.
Baya ga ƙasusuwan jiki, rickets na iya shafar haƙora, inda yara kan iya fuskantar jinkirin fitowar haƙora ko lalacewar haƙora. Cutar tana da matukar muhimmanci a lura da ita domin tana iya haifar da matsalolin girma, nakasa ta tsawon lokaci, da kuma raunin tsarin garkuwar jiki idan ba a magance ta ba.
Rickets na ɗaya daga cikin cututtukan da ake iya rigakafin su ta hanyar abinci mai gina jiki, amfani da ƙarin sinadarin bitamin D, da kuma samun isasshen hasken rana. Kulawa da lafiyar yara ta hanyar tsaftace abinci, samar da ingantaccen abinci, da lura da girman jiki yana taimakawa wajen rage haɗarin kamuwa da cutar.
Tarihin cutar rickets
Rickets cuta ce da aka fara lura da ita a karni na 17 a Turai, musamman a biranen Ingila da suka fuskanci gurɓatacciyar iska saboda ayyukan masana’antu. Likitoci sun lura da yara suna fama da lanƙwashewa a ƙafafu da ƙugunansu, raunin tsokoki, da ciwo a ƙasusuwan jiki. A wancan lokacin, cutar ta kasance sanadiyar ƙarancin hasken rana saboda yara suna zama cikin gidaje da kuma rashin samun isasshen abinci mai gina jiki.
A karni na 20, bincike ya nuna cewa cutar tana faruwa ne saboda ƙarancin bitamin D, wanda jiki ke samarwa ta hanyar fuskantar hasken rana, da kuma ƙarancin sinadarin calcium da phosphate a abinci. Wannan binciken ya canja yadda ake magance cutar, inda aka fara samar da kayan abinci masu gina jiki da kuma ruwan bitamin D don rigakafin yara.
Nau’ikan cutar rickets
Cutar na iya bayyana a nau’o’i daban-daban, bisa dalilin da ya jawo ta:
Rickets ta ƙarancin bitamin D
Wannan ita ce mafi yawan faruwa, inda rashin isasshen bitamin D a jiki ke haifar da raunin ƙasusuwan yara. Rashin hasken rana da rashin cin abinci mai wadatar bitamin D suna daga cikin manyan abubuwan da ke haddasa wannan nau’in.
Rickets ta gado
Wannan nau’in na faruwa ne saboda gado, inda akwai matsaloli a tsarin jikin yara wajen sarrafa vitamin D ko calcium. Nau’in rickets ta gado tana da wahalar magancewa fiye da nau’in da ake samu saboda rashin abinci ko hasken rana.
Rickets ta ƙarancin abinci
Wannan nau’in yana faruwa musamman a ƙasashe masu ƙarancin arziki, inda yara ba sa samun abinci mai wadataccen calcium da phosphate. Duk da samun isasshen hasken rana, rashin abinci mai gina jiki na iya haifar da cutar.
Rickets ta wasu cututtuka
Wasu cututtuka na iya kawo matsaloli a tsarin narkar da abinci ko ƙashin jiki, wanda zai haifar da rauni a ƙasusuwan yara. Misali, matsalolin hanta, ƙoda, ko wasu cututtuka na garkuwar jiki na iya haifar da rickets ta wannan nau’in.
Sanin nau’o’in cutar na da muhimmanci wajen fahimtar yadda za a magance cutar da kuma rigakafinta. Fahimtar nau’in cutar yana taimakawa likitoci wajen zaɓar magani da tsare-tsaren kula da yara domin hana cutar ta yi illa ga girma da lafiyar su gabaɗaya.
Dalilan kamuwa da rickets
Rickets cuta ce da ke shafar yara musamman tsakanin watanni shida zuwa shekaru biyar, kuma hanyoyin da ake samun cutar sun shafi abubuwa da dama. Babban dalilin cutar shi ne ƙarancin bitamin D, wanda jiki ke bukata don samun ƙasusuwan da ke da ƙarfi da kuma tsaftar tsarin ƙashi.
Ƙarancin bitamin D
Rashin bitamin D na faruwa ne saboda rashin isasshen hasken rana ko rashin abinci mai wadataccen Vitamin D. Yaran da ba sa fita ko kasancewa a waje sosai suna cikin haɗari, musamman a birane inda gurɓatacciyar iska ke rage shigar hasken rana kai tsaye.
Ƙarancin sinadarai
Baya ga ƙarancin vitamin D, rashin isasshen sinadarin calcium da phosphate a abinci yana da matuƙar tasiri wajen haifar da cutar. Yaran da ake basu abinci mai ƙarancin madara, kifi, ƙwai, ko sauran abinci masu sinadaran gina jiki suna cikin haɗari. Wannan yana bayyana dalilin da ya sa cutar ke yawaita a ƙasashe masu ƙarancin arziki inda abinci mai gina jiki ke da ƙalubale ga iyaye.
Hanyar gado
Wasu lokuta, cutar na iya zama sakamakon matsalolin gado ko cututtuka na tsarin jiki da ke hana sha da narkar da bitamin D ko calcium yadda ya kamata. Wannan na iya faruwa ga yara da ke da matsaloli a hanta, ƙoda, ko wasu sassan garkuwar jiki. Wannan nau’in cutar da ake kira secondary rickets tana buƙatar kulawa ta musamman daga likitoci saboda ba ta faruwa sakamakon abinci ko hasken rana.
Alamomin rickets
Alamomin rickets suna bayyana a hankali amma suna iya shafar lafiyar yara sosai idan ba a yi magani da wuri ba. Yaran da ke fama da cutar na iya fuskantar lanƙwasa a ƙafafu, musamman a lokacin da suke fara tafiya. Hakan na faruwa ne saboda raunin ƙasusuwan ƙafafu da gwiwa, wanda ke sanya ƙafafu su lanƙwasa ko su yi siffar “O” ko “X”.
Baya ga lanƙwasa ƙafafu, yara na iya samun raunin tsokoki, wanda ke sa su zama masu rauni a motsi da kuma ƙarancin ƙarfin tsoka. Haka kuma, kashin kai na yara na iya zama a lankwashe ko fadi fiye da al’ada, wanda hakan zai iya shafar girman jiki da kamanninsu gabaɗaya.
Wasu yara na iya yin rauni a gwiwa, ƙugu, da wuyan hannu, yayin da ƙasusuwan hannaye da ƙafafu ke bayyana rauni a cikin huhu da sauran ƙasusuwan jiki. Wannan na iya haifar da ciwo a jiki, musamman a lokacin motsa jiki ko ɗaukar kaya. Haka kuma, cutar na iya kawo rashin daidaiton tsarin haƙora, inda haƙora ke fitowa a siffar da ba ta dace ba saboda raunin ƙashin fuska da kunne.
A wasu lokuta, yara na iya nuna matsaloli a tsarin jini saboda ƙarancin sinadaran bitamin D da calcium, wanda ke haifar da raunin tsokoki da ƙasusuwan jiki. Rashin girma yadda ya kamata na iya bayyana, inda yara ke zama ƙanana fiye da sauran yara masu shekaru iri ɗaya.
Kulawa da wuri na iya hana cutar ta lalata tsarin ƙasusuwan yara gabaɗaya, kuma fahimtar alamomin da wuri yana taimakawa wajen shigar da magani da rigakafi domin tabbatar da yara sun girma da ƙarfi kuma ba tare da rauni mai yawa ba.
Illoli da matsaloli cutar
Raunin ƙashi
Rickets na iya haifar da matsaloli masu tsanani idan ba a kula da ita cikin sauri ba. Babban illar shi ne raunin ƙasusuwan yara, wanda ke haifar da lanƙwashewar ƙafafu da gwiwa, raunin tsokoki, da matsalolin tafiya. Wannan rauni na iya janyo ciwo mai tsanani a ƙafafu da ƙugu, wanda ke hana yara yin motsi yadda ya kamata.
Haka kuma, raunin ƙasusuwan da garkuwar tsokoki na iya shafar tsarin jiki gabaɗaya, inda yara sukan zama masu ƙarancin ƙarfin tsoka, ƙarancin ƙarfin jiki, da rashin daidaiton tsarin motsa jiki. Rashin girma yadda ya kamata yana ɗaya daga cikin matsalolin da ke bayyana a fili, inda yara ke bayyana ƙanana fiye da abokan shekarunsu.
Matsalolin haƙora
Rickets na iya haifar da matsalolin tsarin haƙora, musamman siffar haƙora da rashin daidaito, saboda raunin ƙashin fuska. Haka kuma, rashin isasshen sinadaran bitamin D da calcium na iya janyo matsaloli a tsarin jini, wanda zai iya sa jiki ya kasa sarrafa sinadarai yadda ya kamata, hakan na iya ƙara haɗarin rauni a tsokoki da ƙasusuwan jiki.
Matsalolin numfashi
A wasu lokuta na musamman, rickets na iya haifar da matsaloli na numfashi, musamman ga yaran da ke da tsokoki masu rauni a ƙirji da wuyan huhu. Wannan na iya sa numfashi ya zama mai wahala kuma mai rauni, wanda ke buƙatar kulawa ta gaggawa.
Hanyoyin gwaje-gwaje
Binciken likita
Gwajin farko da likitoci ke yi shi ne duba alamomin jiki, musamman lanƙwasar ƙafafu, raunin tsokoki, da tsarin haƙora. Likita zai yi nazari kan girman yara da nauyinsu domin duba ko suna girma yadda ya kamata, sannan ya duba tsarin ƙashin jiki gabaɗaya.
Gwajn jini
Gwaje-gwajen jini na da matuƙar muhimmanci wajen tantance cutar. Ana duba matakan bitamin D, calcium, da phosphate a jini domin ganin ko sun yi ƙaranci. Haka kuma, wasu lokuta ana gwada sinadaran hormone kamar parathyroid hormone (PTH) don gano matsalolin da ke haifar da rashin daidaiton sinadaran ƙashi.
Ɗaukar hoton ƙashi
Gwajin ƙasusuwan hannu da wuyan hannu ta hanyar X-ray na taimakawa wajen gano raunin ƙasusuwan da ba a iya gani a waje ba. Wannan na ba da damar likita ya duba girman ƙasusuwan, tsawon su, lanƙwasawar su, da alamomin matsalolin garkuwar ƙashi.
DEXA scan
A wasu lokuta, ana amfani da gwaje-gwajen bone density (DEXA scan) don tantance ƙarfin ƙasusuwan yara, musamman a lokutan da aka samu shakku ko matsaloli na musamman da ka iya kawo secondary rickets.
Tantancewa da gano cutar cikin sauri yana da matuƙar muhimmanci domin ba da magani da rigakafi a lokacin da ya dace, wanda kan taimaka wajen hana cutar haifar da lalacewar ƙasusuwan yara da matsalolin jiki na dindindin.
Magungunan rickets
Magani ga cutar rickets ya dogara ne kan gano ainihin dalilin cutar. Mafi yawan lokuta, rickets yana wanzuwa dalilin ƙarancin bitamin D, calcium, ko phosphate, don haka magani yana mayar da hankali kan cike wannan ƙaranci. Ana ba yara da ke fama da rickets ƙarin bitamin D na cikin ruwa ko ƙwaya, wanda ke taimakawa ƙasusuwan su yi ƙarfi da girma yadda ya kamata. Haka nan, ana bayar da ƙarin calcium da phosphate idan akwai ƙaranci a cikin jini.
Idan rickets ya samo asali ne daga matsaloli na musamman kamar rashin narkar da abinci ko matsalolin gado, likita zai tsara magani na musamman don gyara waɗannan matsalolin. Haka kuma, likitoci na iya ba da magunguna na hormonal ko na enzyme, musamman a lokutan da cutar ta shafi tsarin metabolism na ƙashi.
Bayan magunguna, tallafi na jiki yana da muhimmanci. Wannan ya haɗa da cin abinci mai gina jiki, musamman abinci mai ɗauke da bitamin D kamar kifi mai maiƙo (salmon, sardines), ƙwai, da madara. Hutu da motsa jiki mai sauƙi suna taimakawa tsokoki da ƙasusuwan su girma da ƙarfi.
Rigakafi da kariya daga cutar rickets
Kariya daga rickets na farawa ne da inganta tsarin abinci da rayuwa. Iyaye su tabbatar da cewa yaransu suna samun isasshen bitamin D daga abinci da hasken rana, wanda ke taimakawa jiki samar da bitamin D na asali. Haka nan, tsaftace yanayin gida da tabbatar da yara na motsa jiki mai kyau yana taimakawa tsokoki da ƙasusuwan su ƙarfi.
Iyayen yara su lura da alamomin lanƙwasar ƙafafu, raunin tsokoki, ko matsalolin haƙora domin ɗaukar matakan kulawa cikin sauri idan sun bayyana. Rage haɗarin cututtuka masu kawo ƙarancin sinadaran ƙashi, kamar matsalolin narkar da abinci ko wasu cututtuka na musamman, na daga cikin matakan kariya.
Cutar rickets a Najeriya
Rickets ta kasance ɗaya daga cikin cututtukan da ke shafar yara a Najeriya, musamman a yankunan karkara da birane masu ƙarancin hasken rana ko inda tsarin abinci ke da rauni. Rashin samun isasshen bitamin D, calcium, da phosphate a cikin abinci yana daga cikin manyan dalilan da ke haifar da cutar, musamman ga yara ƙanana waɗanda suke cikin lokaci mai muhimmanci na girma.
A wasu sassan Najeriya, matsalolin tattalin arziki da ƙarancin ilimin abinci na da tasiri wajen yawaitar cutar. Yara da ba sa cin abinci mai wadatar bitamin D, ko waɗanda ba sa samun isasshen hasken rana saboda yanayin zamantakewa ko tufafi masu rufe jiki, sun fi fuskantar haɗarin kamuwa da cutar. Haka nan, wasu cututtuka na ciki ko rashin narkar da abinci na iya ƙara haɗarin rickets ga yara.
Rahotanni daga asibitoci da cibiyoyin lafiya sun nuna cewa rickets na iya bayyana a matsayin lanƙwasar ƙafafu, raunin tsokoki, matsalolin girma, da wasu lokuta matsalolin haƙora. Yawanci yara masu fama da rickets suna buƙatar kulawa ta musamman daga likitoci domin gyara rashin sinadaran ƙashi da kuma tallafawa ƙasusuwan su girma da ƙarfi.
Gwamnati da cibiyoyin kiwon lafiya a Najeriya, ciki har da NCDC, sun ƙarfafa wayar da kan al’umma kan cutar rickets, tare da shawarwari akan cin abinci mai gina jiki da amfani da bitamin D, calcium, da phosphate. A wasu lokuta, ana ba da ƙarin bitamin D ga yara, musamman a lokacin girman jiki, don rage yawan kamuwa da cutar.
Haka nan, iyaye da masu kula da yara ana ƙarfafa su don su tabbatar da cewa yara suna samun isasshen hasken rana na yau da kullum, suna cin abinci mai gina jiki, da kuma motsa jiki mai kyau domin ƙarfafa ƙasusuwansu. Ana kuma lura da yara daga farko don gano alamomin cutar tun kafin su zama masu tsanani, domin ba da magani cikin lokaci da hana illoli masu dawwama.
Manazarta
Akintunde, T. O., & Adeyemi, O. S. (2022, March 15). Vitamin D deficiency and rickets among children in Nigeria: A review of prevalence and prevention strategies. Nigerian Journal of Paediatrics, 49(1), 45–58.
National Population Commission (NPC) & ICF. (2019). Nigeria Demographic and Health Survey 2018. Abuja, Nigeria: NPC.
NCDC. (2021, July 12). Micronutrient deficiencies and rickets in children: Nigeria situation report. Abuja, Nigeria: National Centre for Disease Control.
Thacher, T. D., & Pettifor, J. M. (2018). Nutritional rickets: Global overview. Endocrine Reviews, 39(6), 419–458.
WHO. (2020). Rickets and vitamin D deficiency in children: WHO guideline recommendations. Geneva, Switzerland: World Health Organization.
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.