Hepatitis B

Hepatitis B wata cuta ce mai tsanani wadda ke shafar hanta, wacce ƙwayar cuta mai suna Hepatitis B virus (HBV) ke haddasawa. Wannan cuta na iya bayyana cikin nau’o’i biyu: ta ɗan lokaci (acute), wadda ke faruwa a ɗan lokaci kuma galibi jiki na iya kawar da ƙwayar cutar da kansa, da kuma ta dogon lokaci (chronic), inda cutar ke ci gaba da wanzuwa a cikin jiki na tsawon shekaru. Mutanen da ke ɗauke da hepatitis B ta dogon lokaci na iya fuskantar haɗarin lalacewar hanta, wadda ta haɗa da cirrhosis, wato ƙuncin hanta sakamakon lalacewar tsokoki da hanta, da kuma ciwon hanta mai tsanani irin su hepatocellular carcinoma, wanda shi ne mafi yawan nau’in ciwon hanta da ake samu a duniya.

Hepatitis B na ɗaya daga cikin cututtuka masu yaɗuwa sosai, musamman ta hanyoyin da ke da alaƙa da jini da sauran nau’ikan ruwan jiki, irin su fitsari, ruwan haihuwa, da ruwan saduwa mai ɗauke da ƙwayar cutar. Hanyoyin yaɗuwar sun haɗa da amfani da allurai ko kayan aikin likitanci marasa tsafta, ƙarin jini wanda ba a tabbatar da tsaftarsa ba, da kuma saduwar jima’i ba tare da kariya ba.

Muhimmancin fahimtar hepatitis B yana fitowa fili ne daga yadda cutar ke shafar lafiyar jama’a: da yawa daga masu kamuwa ba sa nuna alamomin farko, wanda ke sa su ci gaba da yaɗa cutar ba tare da saninsu ba. Duk da haka, wasu mutane na iya fuskantar alamomi kamar zazzaɓi, gajiya, ciwon ciki, jaundice (fitar launin rawaya a fata da idanu), ciwon jiki da ƙashin baya, da rashin jin daɗi gabaɗaya. A wasu lokuta, alamomin na iya bayyana ne kawai lokacin da cutar ta kai matakin lalacewar hanta.

Tarihin gano hepatitis B

Hepatitis B an fara gane ta a farkon shekarun 1960s lokacin da likitoci suka lura da cuta mai yaɗuwa ta hanyar jini, musamman a tsakanin ma’aikatan lafiya da marasa lafiya da ake yiwa allurai. Wannan lura ta haifar da bincike mai zurfi wanda ya kai ga gano wani nau’in antigen na musamman da aka kira Australia antigen a shekara ta 1965. Wannan antigen ya zama babban alamar gano kamuwa da Hepatitis B virus (HBV) a cikin jini.

Gano wannan alama ya ba da damar tantance masu ɗauke da cutar kafin su fara nuna alamomi, wanda ya taimaka wajen rage yaɗuwar hepatitis B a asibitoci da cikin al’umma. Daga wannan lokaci, bincike da wayar da kan jama’a sun haɓaka sosai, inda aka fahimci hanyoyin yaɗuwar cutar, haɗari ga lafiyar hanta, da kuma yadda ake kare jama’a daga kamuwa da HBV.

A halin yanzu, cigaban kimiyya ya ba da damar gwaje-gwaje masu inganci don gano cutar, da kuma samar da rigakafin hepatitis B wanda ya zama babban mataki wajen kare yara da manya daga kamuwa da cutar. Ƙasashe da dama sun haɗa hepatitis B cikin tsarin rigakafin yara, musamman a wuraren da ake samun yawan masu ɗauke da cutar, domin rage haɗarin kamuwa da cutar tun daga ƙuruciya.

Nau’ikan hepatitis B

Hepatitis B na iya bayyana a cikin nau’o’i biyu: ta ɗan lokaci (acute hepatitis B) da ta dogon lokaci (chronic hepatitis B).

Acute hepatitis B

Wannan nau’in na faruwa ne lokacin farko bayan mutum ya kamu da HBV, yawanci na tsawon makonni 6 zuwa 12. Mutanen da ke da acute hepatitis B suna iya fuskantar alamomi kamar zazzabi, gajiya, ciwon ciki, ciwon tsoka da ƙashin baya, launin rawaya a fata da idanu, da rashin jin daɗi gabaɗaya. A mafi yawan lokuta, jiki na iya kawar da cutar da kansa ba tare da dogon lokaci ba, musamman ga matasa da ke da ƙarfin garkuwar jiki.

Chronic hepatitis B

Wannan nau’in na faruwa ne lokacin da cutar ta wanzu a jiki fiye da shekara shida bayan kamuwa da HBV. Chronic hepatitis B na iya haifar da lalacewar hanta mai tsanani, cirrhosis, da kuma ciwon hanta mai tsanani irin su hepatocellular carcinoma. Mutanen da ke ɗauke da chronic hepatitis B na iya ci gaba da yaɗa cutar ga wasu ba tare da saninsu ba, saboda yawanci alamomin cutar ba sa bayyana sosai a farkon lokaci. Wannan ya sa chronic hepatitis B ke ɗaya daga cikin manyan matsalolin lafiyar jama’a a duniya, musamman a ƙasashe masu ƙarancin tsarin rigakafi da kiwon lafiya.

Hanyoyin yaɗuwa

Hepatitis B na yaɗuwa ne ta hanyoyi da dama, waɗanda ke da matuƙar muhimmanci a fahimta don kare lafiya.

Yaɗuwa ta hanyar Jini

Babban hanyar yaɗuwa ita ce ta jini ko abubuwan da ke da alaƙa da jini, wanda ya haɗa da yin allura ba tare da tsabta ba, amfani da jini marar inganci, ko amfani da kayan aikin likita da ba a tsabtace ba. Wannan ya sa asibitoci da wuraren kiwon lafiya ke buƙatar matakan tsabta na musamman domin hana yaɗuwar HBV.

Yaɗuwa ta hanyar jima’i

Hepatitis B kuma na iya yaɗuwa ta hanyar jima’i da mutum mai ɗauke da cutar. Rashin amfani da kariya yayin jima’i yana ƙara haɗarin kamuwa, musamman ga matasa da ke cikin hulɗa mai yawa.

Yaɗuwa ta hanyar haihuwa

Hanya ta uku ita ce ta uwa zuwa jariri lokacin haihuwa, wadda ake kira mother-to-child transmission. Wannan hanyar yaɗuwa tana da matuƙar muhimmanci musamman a ƙasashen da ke fama da yawan hepatitis B, domin jariran da suka kamu a haihuwa suna da haɗarin yin chronic hepatitis B a gaba.

Ba kamar Hepatitis A ba, hepatitis B ba ta yaɗuwa ta hanyar abinci ko ruwa. Wannan bambanci yana nuni da cewa hanyoyin rigakafi da matakan kariya na hepatitis B sun fi mai da hankali ne kan jini, jima’i, da haihuwa, ba wai abinci ko ruwa ba. Fahimtar wannan hanya ta yaɗuwa na taimaka wajen rage haɗari da tsara matakan kariya da rigakafi a cikin al’umma.

Alamomin hepatitis B

Alamomin Hepatitis B suna da bambanci sosai daga mutum zuwa mutum, wanda hakan ke sa wasu mutane su kasance ba sa nuna alamomi ko da sun kamu da cutar. A irin waɗannan lokuta, mutum na iya zama mai ɗauke da cutar har tsawon lokaci ba tare da ya sani ba, yana iya yaɗa cutar ga wasu ba tare da saninsu ba. Wannan yana daga cikin dalilan da ya sa hepatitis B ke zama matsala mai haɗari a lafiyar jama’a, musamman a wuraren da ake da ƙarancin tsarin lura da kiwon lafiya. Ga waɗanda ke nuna alamomi, sun fi samun cigaba daga farkon alamomin cutar zuwa tsananta matsalolin da ke shafar hanta.

• Zazzaɓi mai sauyawa daga matsakaici zuwa mai tsanani yana farawa tare da jin gajiya mai tsanani, wanda ke shafar ayyukan yau da kullum na mutum kamar aiki, makaranta, ko ayyukan gida.
• Rashin sha’awa ga abinci na iya kasancewa a lokaci guda, wanda ke haifar da rasa nauyi ko rashin samun isasshen kuzari, yana ƙara tsananta rashin ƙarfin jiki.
• Ciwon ciki, musamman a gefen dama, na iya kasancewa alamun hanta ta kamu. Wannan ciwo na iya zama mai ɗan ƙarfi ko matsakaici, kuma a wasu lokuta yana wucewa zuwa baya ko ƙirji.
• Jaundice, wato launin rawaya a fata da idanu, shi ne ɗaya daga cikin alamomin da suka fi bayyana ga masu hepatitis B, wanda ke nuni da taruwar bilirubin a jini sakamakon rashin aikin hanta yadda ya kamata.
• Mutane da suka kamu na iya kuma jin ciwon jiki gabaɗaya da rashin jin daɗi, wanda ke haifar da rashin natsuwa da jin gajiya a duk tsawon rana.
• Amai da ciwon kai na iya kasancewa tare da sauran alamomin, inda aman ke haifar da ƙarancin ruwa a jiki, kuma ciwon kai na iya kasancewa mai tsanani musamman idan akwai zazzaɓi mai zafi.

Alamomin acute na hepatitis B na bayyana tsakanin kwanaki 60 zuwa 150 bayan kamuwa da cutar, wanda ke nuni da cewa cutar tana da dogon lokacin ɓuya kafin ta bayyana a fili. Wannan lokaci mai tsawo na iya sa gano cutar ya zama ƙalubale, saboda mutane suna iya yaɗa cutar kafin su fara jin alamomi.

Fahimtar alamomin cutar yana taimaka wa likitoci da al’umma wajen gano majinyata da wuri, samar da kulawa da magani cikin sauri, da kuma ɗaukar matakan kariya don hana yaɗuwar hepatitis B a cikin al’umma.

Illoli da matsalolin hepatitis B

Hepatitis B na iya haifar da matsaloli masu tsanani ga majinyata idan ba a samu kulawa da wuri ba, musamman ga waɗanda suka kamu da chronic hepatitis B, wato nau’in da ke ɗorewa na dogon lokaci.

Lalacewar hanta

Ɗaya daga cikin manyan matsalolin shi ne lalacewar hanta ko cirrhosis, inda hanta ke rasa ƙarfin gudanar da ayyukanta na yau da kullum, ciki har da tace gubobi, sarrafa sinadarai, da samar da sinadaran da ke taimakawa wajen narkar da abinci. Cirrhosis na iya haifar da kumburin ciki, ja da zubar jini daga hanyoyin jini na ciki, da kuma sauye-sauye a jini da hanta.

Ciwon hanta mai tsanani

Hepatitis B na iya kaiwa ga hepatocellular carcinoma, wato ciwon hanta mai tsanani, wanda shi ne mafi yawan nau’in ciwon hanta a duniya. Wannan ciwon na iya bayyana shekaru da dama bayan kamuwa da hepatitis B, kuma yawanci ana ganin shi ne a matakin da ya fi tsanani, wanda ya sa magani da wuri ke da matuƙar muhimmanci.

Rashin ƙarfi

Majinyata da suka kamu da hepatitis B sau da yawa suna fuskantar rashin ƙarfi da gajiya mai tsanani, wanda ke shafar ayyukan yau da kullum kamar aiki, makaranta, ko ayyukan gida. Wannan gajiya na iya kasancewa sakamakon ƙoƙarin garkuwar jiki wajen yaƙar ƙwayar cutar da kuma raunin hanta da ke tasowa daga cutar.

Raunin garkuwar jiki

Hepatitis B kuma na iya haifar da raunin garkuwar jiki, wanda ke sa majinyata su fi kamuwa da sauran cututtuka. Rashin ƙarfin garkuwar jiki na iya yin tsanani musamman ga yara, tsofaffi, da masu fama da wasu cututtuka, inda har hakan zai ƙara haɗarin matsaloli daga cututtuka daban-daban.

Yaɗuwarta ba tare da sani ba

Ƙarin hatsari na hepatitis B shi ne yaduwar cutar ga wasu mutane ba tare da saninsu ba, musamman saboda wasu ba sa nuna alamomin farko. Wannan na nufin mutum na iya zama mai ɗauke da cutar har tsawon lokaci, yana yaɗa ta ga danginsa, abokai, ko sauran al’umma, wanda hakan ya sa kulawa da rigakafi da wayar da kan jama’a ta zama muhimmin mataki a yaƙi da cutar.

Fahimtar waɗannan illoli da matsaloli yana taimaka wa likitoci da al’umma wajen gane mutanen da ke cikin haɗari, tsara magani da kariya, da kuma rage haɗarin kamuwa da chronic hepatitis B da cututtuka masu alaƙa da hanta.

Hanyoyin gwaje-gwaje

Ana iya gwaji da tantance Hepatitis B da inganci ta hanyar amfani da hanyoyi na kimiyya da gwaje-gwajen asibitoci, waɗanda ke taimakawa wajen gano cutar da kuma fahimtar yadda take shafar hanta. Wannan yana da matuƙar muhimmanci domin kamuwa da hepatitis B na iya kasancewa ba tare da alamomi a farkon lokaci ba, kuma ganowa da wuri na taimakawa wajen rage yaɗuwar cutar da kuma tabbatar da kulawa ta gaggawa ga majinyata.

Serological tests

Serological tests su ne hanyoyin da aka fi amfani da su wajen gano cutar a jini. Ana duba HBsAg (Hepatitis B surface antigen), wanda ke nuna cewa mutum na ɗauke da ƙwayar cutar a jiki. HBeAg na nuna yawan kamuwa da cutar da yiwuwar yaɗuwarta, yayin da anti-HBs ke nuni da kariya ko rigakafi da aka samu a jiki. Anti-HBc yana tabbatar da cewa mutum ya taɓa kamuwa da hepatitis B a baya, ko dai a yanayin acute ko chronic. Hanyoyin serology suna taimaka wa likitoci wajen tantance matakin cutar da irin kulawar da ake bukata ga majinyaci.

Polymerase Chain Reaction (PCR)

Wannan wata fasaha ce mai sauri da inganci wadda ke gano adadin HBV DNA a cikin jini. Wannan gwajin yana taimakawa wajen sanin yawan ƙwayoyin cutar da ke cikin jiki, wanda shi ke nuna tsanani da saurin yaɗuwar cutar. PCR na da matuƙar amfani wajen gano mutane da ke da yawan ƙwayar cutar, musamman ga waɗanda ba sa nuna alamomi sosai. Wannan ya sa PCR ke zama hanya mai mahimmanci wajen tsara magani da kuma kiyaye lafiyar al’umma.

Liver function tests (LFTs)

Liver function tests (LFTs) kuma suna da muhimmanci wajen tantance yadda hepatitis B ke shafar hanta. Ana auna matakan sinadaran ALT (alanine aminotransferase) da AST (aspartate aminotransferase) a jini, wanda ke nuna lalacewar tsokar hanta. Haka nan, ana auna bilirubin da sauran alamomin hanta don fahimtar yadda aiki da sinadaran hanta ke tafiya. LFTs suna taimaka wa likitoci wajen sanin ko cutar ta kai ga matakin cirrhosis ko sauran matsaloli masu tsanani ga hanta, da kuma tsara hanyoyin kulawa da magani na gaba.

Haɗakar serological tests, PCR da LFTs

Haɗakar amfani da serological tests, PCR, da LFTs yana bayar da cikakken hoto game da matsayin majinyaci, matakin cutar, da kuma saurin yaɗuwarta Wannan tsarin gwaje-gwaje yana taimaka wa likitoci wajen yanke shawarar magani mai inganci, tantance haɗarin kamuwa ga wasu, da kuma rage yaɗuwar cutar a cikin al’umma.

Magunguna

Babu wani maganin da ke kashe Hepatitis B virus (HBV) gabaɗaya, musamman ga mutane da ke da chronic infection. Duk da haka, akwai magungunan antiviral waɗanda likitoci ke amfani da su don rage yaɗuwar ƙwayar cutar a cikin jiki da kuma hana ci gaba da lalacewar hanta. Daga cikin magungunan da aka fi amfani da su akwai tenofovir da entecavir, waɗanda ke hana ƙwayar cutar yaɗuwa cikin sauri da rage haɗarin ciwon hanta mai tsanani. Magungunan antiviral na bukatar kulawa ta musamman, gwajin jini na dindindin, da bin tsarin amfani da su kamar yadda likita ya tsara.

Kulawa da jiki na da muhimmanci wajen taimakawa majinyaci wajen murmurewa da rage illolin cutar. Wannan ya haɗa da samun isasshen hutu, shan ruwa mai yawa, da rage damuwa ko gajiya. Har ila yau, guje wa abubuwa masu cutarwa ga hanta kamar shan giya ko wasu magunguna da ke iya lalata hanta yana da matuƙar amfani wajen kiyaye lafiyar hanta da rage haɗarin ci gaban matsaloli.

Matakan kariya

Kariya ta fi dacewa fiye da magani kawai. Matakan kariya sun haɗa da guje wa hulɗa kai tsaye da jini ko wasu ruwan jiki na mutum mai ɗauke da cutar, amfani da abin kariya yayin jima’i, da tabbatar da tsafta a wuraren aiki ko asibitoci musamman wajen amfani da kayan aikin likita da aka riga aka yi amfani da su. Wannan yana taimakawa wajen hana yaɗuwar cutar daga mutum zuwa mutum da kuma rage haɗarin kamuwa ga mutanen da ke cikin haɗari.

Rigakafi

Rigakafin Hepatitis B mai inganci da aminci yana nan a halin yanzu, kuma ana bayar da shi ga yara, matasa, da mutanen da ke cikin haɗari mafi girma. Hukumar Lafiya ta Duniya da Cibiyar Daƙile Yaɗuwar Cututtuka ta Najeriya  sun ba da shawarar cewa a haɗa rigakafin Hepatitis B cikin tsarin rigakafin yara domin rage yaɗuwar cutar a matakin al’umma.

Rigakafi na bayar da kariya mai ɗorewa a jiki, yana hana mutane kamuwa da cutar ko ci gaba da yaɗuwar HBV. Ana iya amfani da rigakafin a lokaci-lokaci a rayuwa, musamman ga ma’aikatan lafiya, masu aikin jinya, da waɗanda ke hulɗa da jini ko ruwan jiki mai ɗauke da ƙwayar cutar. Hakan yana rage haɗarin kamuwa da cutar, kare lafiyar jama’a, da rage yaɗuwar ta a cikin al’umma baki ɗaya.

Hepatitis B a Najeriya

A Najeriya, Hepatitis B tana ɗaya daga cikin manyan cututtuka masu yaɗuwa ta hanyar jini da sauran ruwan jiki. Yawan kamuwa da cutar ya fi yawa a tsakanin yara da manya waɗanda ba a yi musu rigakafi ba ko kuma ba su kammala tsarin rigakafin ba. Rashin rigakafi yana ƙara haɓaka haɗarin kamuwa da cutar, musamman a wuraren da tsarin kiwon lafiya bai kai matsayin inganci ba.

Yaɗuwar Hepatitis B a Najeriya tana da alaƙa da wasu matsaloli na kiwon lafiya da tsafta. Misali, amfani da allura ba tare da tsabta ba ko kayan aikin likita da ba a tantance ba na taimakawa wajen watsuwar cutar. Haka kuma, rashin tsafta a wuraren jinya da kayan aikin kiwon lafiya, rashin wayar da kan jama’a game da hanyoyin yaɗuwar cutar, da rashin isasshen rigakafi na daga cikin manyan abubuwan da ke sa cutar ta yaɗu cikin sauri.

NCDC ta ɗauki matakan lura da Hepatitis B, wanda suka haɗa da samar da rigakafi ga yara a makarantu da wasu wurare, wayar da kan jama’a kan hanyoyin kariya, da horar da ma’aikatan lafiya kan tsabtace kayan aikin likita da guje wa amfani da abubuwan da ke iya yaɗa cutar. Bugu da ƙari, ana yin bincike da gwaje-gwaje a asibitoci da cibiyoyin kiwon lafiya don gano cutar da wuri, musamman ga yara da mata masu juna biyu, domin hana yaɗuwar cutar daga uwa zuwa jariri.

Rage yaɗuwar Hepatitis B a Najeriya yana buƙatar haɗin kai daga al’umma, gwamnati, da cibiyoyin kiwon lafiya. Matakan kariya kamar amfani da rigakafi, tsaftace kayan aikin likitanci, amfani da abin kariya yayin jima’i, da wayar da kan jama’a game da alamomi da hanyoyin yaɗuwar cutar suna taka muhimmiyar rawa wajen hana cutar ta yi barna a cikin al’umma.

Manazarta

Lavanchy, D. (2004). Hepatitis B virus epidemiology, disease burden, treatment, and current and emerging prevention and control measures. Journal of Viral Hepatitis, 11(2), 97–107.

Lok, A. S., & McMahon, B. J. (2009). Chronic hepatitis B: Update 2009. Hepatology, 50(3), 661–662.

NCDC. (2022, May 10). Hepatitis B in Nigeria: Situation report and prevention strategies. Abuja, Nigeria: National Centre for Disease Control.

Shepard, C. W., Simard, E. P., Finelli, L., Fiore, A. E., & Bell, B. P. (2006). Hepatitis B virus infection: Epidemiology and vaccination. Epidemiologic Reviews, 28(1), 112–125.

WHO. (2020). Hepatitis B: Key facts. Geneva, Switzerland: World Health Organization.

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.