Jiri kalma ce da ake amfani da ita a harshen Hausa domin bayyana yanayi da mutum yake ji na rashin daidaiton kai da jiki, inda zai ji kamar kai ko abin da ke kewaye da shi na juyawa, ko kuma ya gaza tsayuwa, ya riƙa neman faɗuwa. A ilimin likitanci, wannan yanayi ana kiran shi da dizziness. Jiri na iya zuwa a hankali ko kwatsam, kuma yana iya ɗaukar ɗan lokaci kaɗan ko ya daɗe, gwargwadon abin da ya haifar da shi.
Muhimmancin sanin alamomi da illolin jiri yana da matuƙar amfani, domin jiri na iya zama alamar wata matsalar rashin lafiya mai sauƙi ko kuma mai tsanani. Rashin kula da jiri na iya jawo haɗurra kamar faɗuwa, rauni, ko tangarɗar gudanar da ayyukan yau da kullum. Saboda haka, fahimtar abin da jiri yake nufi, dalilan da ke haddasa shi, da kuma illolinsa, yana taimaka wa mutum ya kula da lafiyarsa da wuri, tare da sanin lokacin da ya dace a nemi taimakon likita.
Abubuwan da ke haifar da jiri
Masana fannin lafiya sun bayyana cewa jiri ba cuta ba ce kai tsaye, illa alamar wata matsala da ke faruwa a jiki. Dalilan da ke haddasa jiri suna da yawa, kuma sun danganta da yadda ƙwaƙwalwa, jini, kunne, da tsarin jijiyoyi ke aiki tare. Ga cikakken bayani kan manyan abubuwan da ke haifar da jiri:
Rashin isasshen jini zuwa ƙwaƙwalwa
A cewar ƙwararrun likitoci, ƙwaƙwalwa tana buƙatar isasshen jini mai ɗauke da iskar oxygen domin ta yi aiki yadda ya kamata. Idan jinin da ke zuwa ƙwaƙwalwa ya ragu, ko na ɗan lokaci ne, mutum kan ji jiri. Wannan na iya faruwa sakamakon zubar jini, raunin zuciya, ko matsalar jijiyoyin jini. Rashin isasshen jini yana sa ƙwaƙwalwa ta kasa sarrafa daidaiton jiki, abin da ke jawo jin juyawar kai ko gaza tsayuwa.
Miƙewa daga kwanciya zuwa tsaye
Masana sun nuna cewa jiri kan faru idan mutum ya tashi tsaye kwatsam daga kwanciya ko zama. Wannan yanayi, wanda likitoci ke dangantawa da saukar jini na ɗan lokaci, yana faruwa ne saboda jini bai samu damar komawa ƙwaƙwalwa da sauri ba. A irin wannan hali, mutum kan ji jiri na ‘yan daƙiƙu, wani lokaci har ya ga duhu a idanu. Wannan ya fi yawan faruwa ga tsofaffi ko mutanen da ke da matsalar hawan jini.
Gajiya, yunwa ko ƙishirwa
A ra’ayin masana likitocin abinci, rashin kuzari a jiki na daga cikin manyan abubuwan da ke haddasa jiri. Yunwa na rage sinadaran da jiki ke buƙata, yayin da ƙishirwa ke rage ruwa a jiki, abin da ke shafar zagayawar jini. Haka kuma, gajiya mai tsanani na sa ƙwaƙwalwa da tsokoki su kasa aiki yadda ya kamata, wanda hakan ke jawo jin jiri da rauni gabaɗaya.
Matsalolin kunne
Masana a fannin ilimin kunne sun bayyana cewa kunnen ciki yana da matuƙar muhimmanci wajen kula da daidaiton jiki. Idan akwai matsala a wannan sashe na kunne, kamar kumburi ko kamuwa da cuta, ƙwaƙwalwa kan karɓi bayanai marasa daidaito. Wannan rashin jituwa tsakanin abin da ido ke gani da abin da kunne ke ji yana haifar da jiri mai tsanani, inda mutum zai ji kamar duniya na juyawa ko kasa tsayawa da kyau.
Hawan jini ko saukar jini
A cewar likitocin zuciya, canjin bugawar jini na taka rawa sosai wajen haddasa jiri. Hawan jini na iya lalata jijiyoyin da ke kai jini zuwa ƙwaƙwalwa, yayin da saukar jini ke rage yawan jinin da ƙwaƙwalwa ke samu. A duka halayen biyu, sakamakon na iya zama jiri, ciwon kai, ko jin kasala. Wannan ya sa masana ke jaddada muhimmancin duba jini akai-akai.
Tasirin wasu magunguna ko sinadarai
Masana magunguna sun tabbatar da cewa wasu magunguna na iya haddasa jiri a matsayin illa. Magungunan hawan jini, na barci, ko na rage zafi na iya shafar jijiyoyin ƙwaƙwalwa ko bugawar jini. Haka kuma, shan barasa ko wasu sinadarai masu illa na iya dagula aikin ƙwaƙwalwa da kunne, wanda hakan ke haifar da jiri. Saboda haka, masana na ba da shawarar a riƙa shan magani bisa umarnin likita kawai.
Fahimtar abubuwan da ke haifar da jiri daga fahimtar masana na taimaka wa mutum ya gane cewa wannan yanayi na iya zama alamar matsala mai sauƙi ko mai tsanani, wanda ke buƙatar kulawa da wuri.
Alamomin jiri
Masana lafiyar ɗan Adam sun bayyana cewa alamomin jiri na iya bambanta daga mutum zuwa mutum, gwargwadon dalilin da ya haifar da shi da kuma yadda jikin mutum ke amsawa. Wasu alamomi kan bayyana a sauƙaƙe, yayin da wasu kan kasance masu tsanani har su hana mutum gudanar da ayyukansa na yau da kullum. Ga manyan alamomin jiri kamar yadda masana suka bayyana:
Jin kai ko duniya na juyawa
Wannan shi ne ɗaya daga cikin fitattun alamomin jiri. Mutum kan ji kamar kai ko abubuwan da ke kewaye da shi na juyawa, ko da kuwa yana tsaye ko zaune. Masana sun bayyana cewa wannan yanayi yana faruwa ne lokacin da kwakwalwa ta kasa daidaita bayanan da take samu daga ido, kunne, da jijiyoyin jiki, wanda hakan ke haifar da jin motsi na ƙarya.
Rashin daidaito ko tsayawa
A lokuta da dama, jiri kan sa mutum ya kasa tsayawa ko tafiya da kyau. Zai ji jikinsa bai daidaita ba, ko kuma ƙafafunsa ba sa bin shi yadda ya kamata. Masana sun nuna cewa wannan alama tana da alaƙa da matsalar daidaiton jiki, wadda ƙwaƙwalwa ke sarrafawa ta hanyar haɗin kai da kunne da jijiyoyi.
Tashin zuciya da amai
A cewar ƙwararrun likitoci, jiri yakan haɗu da tashin zuciya, kuma a wasu lokuta har da amai. Wannan yana faruwa ne saboda ƙwaƙwalwa tana karɓar saƙonni marasa jituwa daga sassan jiki, lamarin da ke rikita cibiyar jin daɗin ciki. Wannan alama na iya tsananta idan jiri ya daɗe ko kuma ya kasance mai ƙarfi.
Rauni ko kasala
Mutum mai jiri kan ji rauni, kasala, ko rashin ƙarfi a jiki, har ya kasa yin ayyuka masu buƙatar kuzari. Masana sun danganta wannan da raguwar isasshen jini ko iskar oxygen da ke zuwa ƙwaƙwalwa da tsokoki, wanda hakan ke sa jiki ya rasa ƙarfi na ɗan lokaci.
Rikicewar gani ko jin motsi a jiki
Wani lokaci, jiri kan haifar da rikicewar gani, kamar ganin duhu, walkiya, ko ganin abubuwa biyu-biyu. Haka kuma, mutum na iya jin kamar jikinsa na motsi ko rawa ba tare da ya motsa ba. Masana sun bayyana cewa wannan na faruwa ne sakamakon rashin daidaiton bayanai da ƙwaƙwalwa ke samu daga ido, kunne, da jijiyoyin jiki.
Sanin alamomin jiri yana taimaka wa mutum ya gane yanayin da ke faruwa a jikinsa, tare da taimakawa wajen ɗaukar matakin da ya dace domin kare lafiyarsa da kauce wa haɗurra.
Tasirin jiri ga rayuwa
Masana kiwon lafiya da zamantakewa sun jaddada cewa jiri ba wai matsalar jiki kaɗai ba ce, yana da tasiri kai tsaye ga rayuwar mutum gabaɗaya. Idan jiri ya kasance mai maimaituwa ko kuma ya yi tsanani, yana iya shafar aiki, karatu, hulɗar jama’a, da lafiyar jiki da ƙwaƙwalwa. Ga bayani dalla-dalla kan tasirin jirin ga rayuwa:
Tasiri ga aiki da karatu
Jiri na iya rage ƙwaƙwalwar mai aiki ko ɗalibi, domin mutum kan kasa mayar da hankali sosai. Masana ilimin ɗabi’a sun bayyana cewa jin juyawar kai ko rashin daidaito na hana mutum iya karatu, rubutu, ko bin umarni yadda ya kamata. A wurin aiki, jiri na iya haifar da kurakurai, rage inganci, ko ma hana mutum zuwa aiki kwata-kwata idan ya tsananta. Haka kuma, maimaituwar jiri na iya jawo fargaba da damuwa, wanda hakan kan ƙara rage ƙwazon mutum a wurin aiki da karatu.
Tasiri ga ayyukan yau da kullum
A cewar masana harkar tsaro, jiri na ɗaya daga cikin abubuwan da ke iya zama barazana yayin tuƙi. Mutum mai jiri na iya rasa daidaiton gani da mayar da hankali, lamarin da ke ƙara yiyuwar aukuwar haɗurra. Haka kuma, ayyukan yau da kullum kamar hawa matakala, ɗaukar kaya, ko yin aiki a tsaye na dogon lokaci kan zama masu wahala ga mai jiri. Wannan na iya jawo faɗuwa, rauni, ko jin tsoron yin wasu ayyuka.
Tasiri ga lafiyar jiki da ƙwaƙwalwa
Masana sun bayyana cewa jiri mai ɗorewa na iya shafar lafiyar jiki da ƙwaƙwalwa. A jiki, jiri kan jawo gajiya mai tsanani, rauni, ko ƙara tsananta wasu cututtuka da mutum ke da su. A bangaren ƙwaƙwalwa kuwa, jiri na iya haifar da damuwa, fargaba, da tashin hankali da tunani, musamman idan mutum bai fahimci dalilin da ke haddasa shi ba. Wasu mutane kan fara jin tsoron fita ko hulɗa da jama’a saboda tsoron jiri ya kama su a bainar jama’a.
Tasirin jiri ga rayuwa yana nuna muhimmancin kulawa da wannan yanayi da wuri, domin kare lafiyar mutum da inganta rayuwarsa ta yau da kullum.
Hanyoyin rigakafi da magani
Masana lafiyar ɗan Adam sun bayyana cewa rigakafi da maganin jiri sun danganta ne da gano ainihin abin da ke haddasa shi. Duk da haka, akwai hanyoyi na gama-gari da masana ke ba da shawara, waɗanda ke taimakawa wajen rage yawan kamuwa da jiri da kuma tsananinsa. Ga bayani kamar yadda ƙwararru suka bayyana:
Shakatawa da barci mai kyau
A cewar masana ilimin jiki da ƙwaƙwalwa, rashin isasshen barci da gajiya na daga cikin manyan abubuwan da ke haddasa jiri. Barci mai kyau yana bai wa ƙwaƙwalwa da jiki damar sabunta kuzari da daidaita ayyukansu. Masana na ba da shawarar mutum ya riƙa samun barci mai tsari da wadataccen lokaci, tare da kauce wa aiki mai nauyi ko damuwa da dare, domin rage yiwuwar samun jiri.
Cin abinci mai gina jiki da shan ruwa isasshe
Masana abinci sun jaddada cewa abinci mai gina jiki na taka muhimmiyar rawa wajen kare mutum daga jiri. Cin abinci mai ɗauke da sinadarai kamar carbohydrates, proteins, vitamins, da minerals yana taimaka wa jiki ya samu kuzari da daidaiton jini. Haka kuma, shan ruwa isasshe yana hana ƙishirwa, wadda ke rage zagayawar jini a jiki. Rashin wadataccen ruwa ko abinci na iya jawo jiri, musamman a lokutan zafi ko aiki mai tsanani.
Guje wa tashi daga kwanciya da sauri
Masana sun bayyana cewa tashi daga kwanciya ko zama cikin sauri na iya jawo jiri, musamman ga mutanen da ke da matsalar jini. Saboda haka, ana ba da shawarar mutum ya riƙa tashi a hankali, ta hanyar zama na ‘yan daƙiƙu kafin ya miƙe tsaye. Wannan yana bai wa jini damar daidaituwa da sabon yanayi, tare da rage jin jiri.
Magunguna idan akwai matsala a kunne ko hawan jini
A wasu lokuta, jiri na iya zama alamar matsalar kunne, hawan jini, ko wata cuta ta musamman. A irin wannan hali, masana sun jaddada muhimmancin ganin likita domin a bincika ainihin matsalar. Likita na iya bayar da magunguna da ke rage jiri, daidaita jini, ko magance kumburi ko cuta a kunne. Shan magani ba tare da shawarar likita ba na iya ƙara tsananta matsalar.
Motsa jiki
Masana ilimin motsa jiki da jinyar jiki sun bayyana cewa wasu nau’ikan motsa jiki na musamman na iya taimakawa wajen rage jiri, musamman idan yana da alaƙa da matsalar kunne ko daidaiton jiki. Wadannan motsa jiki suna horar da kwakwalwa ta saba da motsi da canje-canjen matsayi, wanda hakan ke inganta daidaiton jiki da rage jin jiri a hankali.
A taƙaice, bin hanyoyin rigakafi da magani kamar yadda masana suka nuna yana taimakawa wajen kare lafiyar mutum, rage yawan kamuwar jiri, da inganta rayuwa gaba ɗaya.
Lokutan da ya dace a ga likita
Masana sun bayyana cewa, duk da cewa jiri a wasu lokuta na iya wucewa da kansa, akwai wasu yanayi da ke nuna haɗari inda ya zama dole a nemi taimakon likita cikin gaggawa. Sanin waɗannan lokuta yana taimaka wa mutum ya kare kansa daga mummunan sakamako. Ga bayani kamar yadda ƙwararru suka nuna:
Jiri mai tsanani da ya daɗe
Idan mutum na fama da jiri mai tsanani wanda bai ragu ba ko ya ci gaba har na kwanaki ko makonni, masana sun jaddada cewa wannan na iya zama alamar matsala mai zurfi a jiki. Jiri mai ɗorewa na iya nuna matsalolin kunne, jijiyoyin ƙwaƙwalwa, ko zuciya. A irin wannan yanayi, ganin likita yana da muhimmanci domin a gudanar da bincike da gwaje-gwaje na musamman.
Jiri tare da tashin zuciya ko amai mai yawa
Masana sun bayyana cewa idan jiri ya zo tare da amai mai tsanani ko mai maimaituwa, hakan na iya jawo bushewar jiki da rauni. Wannan yanayi na iya nuna matsala a tsarin jijiyoyi ko kunne, wanda ke buƙatar kulawar likita. Rashin kula da wannan alama na iya ƙara tsananta jiri da kuma kawo barazana ga lafiyar gaba
ɗaya.
Jiri tare da gajiya ko rauni mai tsanani
Idan jiri ya haɗu da gajiya mai tsanani ko rauni mai yawa har mutum ya kasa tashi ko yin ayyukansa na yau da kullum, masana sun nuna cewa wannan na iya zama alamar rashin isasshen jini ko iskar oxygen a jiki. Wannan yanayi na iya zama haɗari musamman ga tsofaffi da mutanen da ke da wasu cututtuka, don haka ganin likita ya zama wajibi.
Jiri da rikicewar gani ko matsalar jin magana
Masana lafiyar kwakwalwa sun jaddada cewa idan jiri ya zo tare da rikicewar gani, matsalar magana, ko wahalar tafiya, wannan na iya zama matsalar ƙwaƙwalwa mai tsanani. Wannan yanayi na buƙatar kulawa cikin gaggawa, domin yana iya kasancewa alamar bugun jini ko wata babbar matsala ta jijiyoyin ƙwaƙwalwa.
A ƙarshe, an nuna a bayyane cewa jiri ba wai yanayi ne da ya kamata a raina ba, domin a lokuta da dama yana iya zama alamar wata matsala ta rashin lafiya da ke faruwa a cikin jiki. Kodayake jiri na iya kasancewa mai sauƙi kuma ya wuce da kansa, a wasu lokuta kuma yana iya nuna matsaloli masu tsanani da ke buƙatar kulawa ta musamman daga kwararrun likitoci.
Muhimmancin rigakafi da lura da alamomin jiri ba abin musantawa ba ne. Fahimtar abubuwan da ke haifar da jiri, gane alamominsa da wuri, da bin hanyoyin rigakafi kamar barci mai kyau, cin abinci mai gina jiki, da shan ruwa isasshe na taimakawa wajen rage kamuwa da shi. Haka kuma, lura da canje-canje a jiki da neman shawarar likita a lokacin da ya dace na iya hana matsala ta ƙara tsananta.
Manazarta
Metropolis Healthcare Limited. (2025, February 3). Dizziness: causes, symptoms and treatment. Metropolis India Lab.
National Dizzy & Balance Center. (2020, October 14). What causes acute and chronic dizziness / vertigo?
Team, A. D. M. C. C. (2024, September 6). Dizziness: causes, symptoms & treatment. AllDayMedicalCenter.
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.