Kwame Nkrumah ɗaya ne daga cikin manyan jagororin Afirka da suka fi tasiri a ƙarni na ashirin, musamman a fagen gwagwarmayar neman ’yancin kai da gina tsarin siyasar Afirka bayan mulkin mallaka. Sunansa ya zama wata alama ta jarumtaka, kishin ƙasa da hangen nesa a nahiyar Afirka gabaɗaya. Ya shahara matuƙa wajen jagorantar fafutukar kuɓutar Ghana daga hannun Turawan Birtaniya, lamarin da ya sanya ƙasar ta zama ta farko a yankin Afirka ta Yamma da ta samu cikakken ’yanci a shekarar 1957.
Nkrumah ya kuma yi ƙoƙari wajen rage tasirin ƙabilanci a siyasar Ghana.
Baya ga rawar da ya taka a ƙasarsa, Kwame Nkrumah ya yi fice a duniya saboda ƙwazonsa wajen yaɗa aƙidar Pan-Africanism, wato wata tafiya da ke ƙarfafa haɗin kai da haɗin gwiwa da ’yancin kai na dukkan al’ummar Afirka. Ya yi imanin cewa Afirka ba za ta iya tsayawa da ƙafarta ba muddin ƙasashenta suna rarrabe kuma suna tafiya daban-daban. Wannan tunani ya sa ya zama ɗaya daga cikin tubalan ginin siyasar Afirka ta zamani, inda ra’ayoyinsa suka yi tasiri ga shugabanni da ƙungiyoyin fafutukar ’yanci a sassa daban-daban na nahiyar.
Nkrumah ba shugaban ƙasa ba ne kawai, shi ɗin wani jarumi ne kuma malami mai tunani, kana marubuci ne da ya bar gagarumar gudummawa a fannin ilimin siyasar Afirka. Ayyukansa da akidunsa sun ci gaba da zama fannonin nazari a jami’o’i da cibiyoyin bincike har zuwa yau.
Haihuwa da asalinsa
An haifi Kwame Nkrumah a ranar 21 ga Satumba, 1909, a ƙauyen Nkroful da ke yankin Gold Coast, wanda a wancan lokaci yake ƙarƙashin mulkin mallakar Birtaniya, amma yanzu yana ƙasar Ghana. Ya fito ne daga ahali mai sauƙin rayuwa, inda mahaifiyarsa, Elizabeth Nyanibah, ta kasance mace mai ƙwazo da kishin tarbiyya, yayin da mahaifinsa, Nyanibah, ya kasance mutumin gargajiya da ke girmama al’adun mutanensa.
Nkrumah ya taso ne a cikin yanayin al’umma mai riƙo da gargajiyar Afirka, inda ake mayar da hankali ga ladabi da biyayya da aiki tuƙuru da kula da martabar al’umma. Wannan yanayi ya taka muhimmiyar rawa wajen gina ɗabi’unsa tun yana ƙarami, musamman sha’awarsa ga jagoranci da damuwa da walwalar jama’a. Tun a wannan mataki na rayuwarsa, ya fara nuna alamomin son ilimi da tunani mai zurfi, abubuwan da daga bisani suka zama ginshiƙai a rayuwarsa ta siyasa da tunani.
Asalinsa na ɗan ƙauye da rayuwar masu ƙaramin ƙarfi sun sa Nkrumah ya fahimci wahalhalun da jama’a ke fuskanta a ƙarƙashin mulkin mallaka, lamarin da ya ƙara rura masa wutar ƙin zalunci da kishin neman ’yanci. Wannan fahimta ta farko ita ce daga baya ta bunƙasa zuwa cikakkiyar aƙida da gwagwarmaya wadda ta sauya ba kawai rayuwarsa ba, har ma da tarihin Ghana da Afirka gabaɗaya.
Karatu da neman ilimi
Kwame Nkrumah ya fara neman ilimi ne tun yana ƙarami a makarantar mishan, inda aka fi ba da muhimmanci ga koyar da karatu, rubutu da kyawawan ɗabi’a. A wannan mataki na farko, ya nuna hazaƙa ta musamman da saurin fahimta, abin da ya sa malamansa suka lura da shi a matsayin ɗalibi mai basira da ƙwazo. Wannan ilimi ne ya zama ginshiƙi ga dukkan cigaban fahimtarsa ta gaba, musamman wajen gina tunanin jagoranci da sha’awar sauya al’umma.
A shekarar 1935, Nkrumah ya tafi zuwa Amurka domin ci gaba da karatu, tafiyar da ta zama muhimmin sauyi a rayuwarsa. A Lincoln University, ya yi karatu a fannoni daban-daban, ya haɗa ilimin falsafa, addini da zamantakewa. Daga nan kuma ya yi karatu a University of Pennsylvania, inda ya samu damar zurfafa bincike kan ilimin siyasa da zamantakewar ɗan Adam. A wannan lokaci, ya shiga duniyar ilimi da tunani ta zamani, wanda hakan ya ba shi damar hulɗa da malaman jami’a da ɗalibai masu ra’ayoyi daban-daban daga sassan duniya.
Zaman Nkrumah a Amurka ya kasance mai tasiri sosai wajen gina tunaninsa kan batutuwan ’yanci, adalci da wariyar launin fata. Ya fuskanci matsalolin da baƙaƙen fata ke sha a cikin al’umma, abin da ya ƙara masa fahimtar cewa gwagwarmayar Afirka tana da alaƙa kai tsaye da gwagwarmayar baƙaƙen fata a duniya baki ɗaya. A wannan lokaci ne ya fara rubuce-rubuce da nazari mai zurfi kan siyasa da mulkin mallaka da ’yantar da al’umma daga zalunci.
Bayan kammala karatunsa a Amurka, Nkrumah ya wuce ƙasar Birtaniya, inda ya ci gaba da karatu a London School of Economics. A London ɗin, ya samu damar shiga tsakiyar mahangar siyasar duniya, inda ra’ayoyin gurguzu da dimokuraɗiyya da ’yanci suka taɓarɓare a lokacin Yaƙin Duniya na Biyu. Wannan muhallin ya ƙara faɗaɗa tunaninsa, ya kuma ba shi damar haɗa ilimin da ya samu da ainihin halin da Afirka ke ciki a ƙarƙashin mulkin mallaka.
Gwagwarmayar siyasa
A lokacin zamansa a Turai, musamman a Birtaniya, Kwame Nkrumah ya fara shiga harkokin siyasa kai tsaye, ba a matsayin ɗalibi kaɗai ba, har ma a matsayin jagora mai manufa. Ya shiga ƙungiyoyin Afirka da na Caribbean da ke fafutukar neman ’yanci, inda ake tattauna makomar ƙasashen da Turawa ke mulka. A irin waɗannan taruka ne Nkrumah ya fara bayyana a matsayin mai jawabi mai ƙarfi da tunani mai zurfi, wanda ke iya jan hankalin jama’a.
Ya yi amfani da rubuce-rubuce, mujallu da jawabai ga jama’a domin wayar da kan ‘yan Afirka game da illolin mulkin mallaka da muhimmancin samun cikakken ’yanci. Ra’ayinsa ya ta’allaka ne kan cewa ’yancin siyasa ba zai wadatar ba idan ba a haɗa shi da ’yancin tattalin arziƙi da na tunani ba. Wannan fahimta ta bambanta shi da sauran ’yan gwagwarmaya, ya kuma sanya shi cikin fitattun masu tasiri a fafutukar Afirka.
A shekarar 1945, Nkrumah ya taka muhimmiyar rawa a taron Pan-African Congress a Manchester, taron da ya haɗa manyan ’yan gwagwarmayar Afirka da na ƙasashen baƙaƙen fata daga sassa daban-daban na duniya. Wannan taro ya zama wani muhimmin mataki a tarihinsa, domin a nan ne aka tsara sabbin dabarun yaƙin neman ’yanci kai tsaye daga mulkin mallaka. Rawar da Nkrumah ya taka a wannan taro ta ƙara ɗaga darajarsa a idon duniya, ta kuma tabbatar da shi a matsayin ɗaya daga cikin manyan muradan jagororin Afirka masu tasowa.
Daga wannan lokaci, siyasa ta zama babban ginshiƙi a rayuwar Kwame Nkrumah, inda ya ɗauki alhakin jagorantar tunanin ’yanci da haɗin kan Afirka, abin da daga bisani ya kai shi ga taka rawar gani a tarihin ƙasar Ghana da nahiyar Afirka baki ɗaya.
Komawar shi Gold Coast
A shekarar 1947, Kwame Nkrumah ya koma ƙasarsa ta Gold Coast bayan shekaru da dama yana karatu da gwagwarmaya a ƙasashen waje. Komawar ta zo ne a daidai lokacin da hankalin jama’a ya fara karkata sosai ga batun ’yancin kai, musamman sakamakon wahalhalun tattalin arziƙi da tsauraran dokokin mulkin mallaka. Da isar shi, ya shiga jam’iyyar United Gold Coast Convention (UGCC), wacce ke ɗaya daga cikin ƙungiyoyin farko da suka fara neman sauye-sauyen siyasa a ƙasar. An ba shi matsayin sakatare janar, wannan muƙami ya ba shi damar shiga tsakiyar harkokin shirya ƙungiya da wayar da kan jama’a.
Sai dai kuma, ba da daɗewa ba saɓani ya ɓarke tsakanin Nkrumah da shugabannin UGCC. Yayin da manyan jam’iyyar ke neman sauye-sauye a hankali tare da Turawa, Nkrumah yana goyon bayan neman cikakken ’yanci cikin gaggawa, ta hanyar haɗa talakawa da matasa cikin gwagwarmaya. Wannan bambancin ra’ayi ya sa ya fice daga UGCC, ya kuma kafa sabuwar jam’iyya a shekarar 1949 mai suna Convention People’s Party (CPP), wacce take da taken “Self-Government Now,” wato neman mulkin kai nan take.
Jam’iyyar CPP ta bambanta da sauran ƙungiyoyi saboda salon gwagwarmayarta na lumana amma mai ƙarfi. Nkrumah ya yi amfani da zanga-zangar jama’a, yajin aiki da tarukan wayar da kai domin haɗa talakawa da ma’aikata da manoma cikin fafutukar ’yanci. Wannan salo ya razana gwamnatin mulkin mallaka, wadda ta ɗauki matakin kama shi tare da tsare shi a kurkuku. Duk da kasancewar shi a tsare, tasirinsa bai ragu ba; a maimakon haka, sai ma ya ƙara samun farin jini, inda jama’a suka nuna goyon bayansu gare shi ta hanyar zaɓensa a matsayin wakili a majalisar dokoki. Wannan lamari ya nuna ƙarfin goyon bayan da yake da shi a zukatan al’umma, tare da tabbatar da cewa gwagwarmayarsa ta zama ta jama’a baki ɗaya.
Samun ’yancin kai
Bayan jerin zaɓe-zaɓe da tattaunawa tsakanin ’yan gwagwarmaya da gwamnatin Birtaniya, Gold Coast ta kai ga samun cikakken ’yancin kai a ranar 6 ga Maris, 1957. Wannan rana ta zama tarihi ba ga Ghana kaɗai ba, har ma ga Afirka baki ɗaya, domin ita ce ƙasar farko a yankin Afirka ta Yamma da ta kuɓuta daga mulkin mallaka. A wannan lokaci ne aka sauya sunan ƙasar daga Gold Coast zuwa Ghana, suna da ke da alaƙa da tsohuwar daular Afirka, domin nuna alfahari da tarihin nahiyar.
Kwame Nkrumah ya zama Firayim Minista na farko na sabuwar ƙasa mai cin gashin kanta. Mulkinsa ya fara ne cikin farinciki da babban fata daga jama’a, waɗanda suka yi imani cewa sabuwar gwamnati za ta kawo sauyi a rayuwarsu. Ya mai da hankali wajen gina ƙasa, haɗa al’umma daban-daban, da tabbatar da cewa ’yancin siyasa ya haifar da ci gaban tattalin arziƙi da zamantakewa.
A shekarar 1960, Ghana ta sake ɗaukar wani muhimmin mataki ta hanyar zama jamhuriya, inda aka sauya tsarin mulki. A wannan sabon tsari, Kwame Nkrumah ya zama Shugaban ƙasa na farko. Wannan sauyi ya ƙara ƙarfafa ikonsa a gwamnati, ya kuma ba shi damar aiwatar da manyan manufofinsa na gina ƙasa da kuma yaɗa akidar haɗin kan Afirka. Samun wannan matsayi ya tabbatar da shi a matsayin ɗaya daga cikin manyan shugabannin Afirka na zamani, wanda mulkinsa ya zama abin koyi da kuma muhawara a lokaci guda.
Mulki da manufofinsa
A lokacin mulkinsa, Kwame Nkrumah ya ɗauki shugabanci da hangen nesa mai zurfi, inda ya mayar da hankali kan gina ƙasa mai zaman kanta wadda za ta iya tsayawa da ƙafafunta bayan dogon lokaci na mulkin mallaka. Ya yi imani cewa samun ’yancin siyasa ba zai wadatar ba idan ba a haɗa shi da cigaban tattalin arziƙi, ilimi da masana’antu ba. Saboda haka, gwamnatinsa ta zuba jari sosai a manyan ayyukan raya ƙasa, musamman a fannin makamashi da ababen more rayuwa.
Akosombo dam
Daya daga cikin fitattun ayyukan mulkinsa shi ne gina Dam ɗin Akosombo, wanda aka yi domin samar da wutar lantarki ga Ghana da ma wasu ƙasashen makwabta. Wannan aiki ya zama babban burin Nkrumah na sauya Ghana daga ƙasa mai dogaro da noma zuwa ƙasa mai masana’antu. Kodayake aikin ya haifar da wasu matsaloli ga al’umma da muhalli, ana kallon shi a matsayin babban mataki na samar da ginshiƙin cigaban masana’antu a ƙasar.
Gina makarantu
A fannin ilimi, Nkrumah ya yi ƙoƙari sosai wajen faɗaɗa damar karatu ga jama’a. Ya gina makarantu da jami’o’i, tare da inganta tsarin koyarwa domin samar da ƙwararrun ’yan ƙasa da za su jagoranci ƙasar nan gaba. Ya kuma ƙarfafa kafa masana’antu domin rage dogaro da kayayyakin ƙasashen waje, yana mai ganin cewa tattalin arziƙi mai zaman kansa shi ne ginshiƙin cikakken ’yanci. Manufofinsa sun mayar da hankali kan samar da ayyukan yi da bunƙasa masana’antu na cikin gida.
Daƙile ƙabilanci
Nkrumah ya kuma yi ƙoƙari wajen rage tasirin ƙabilanci a siyasa, yana mai jaddada cewa Ghana ƙasa ce ɗaya ta jama’a ɗaya, ba tare da la’akari da bambancin ƙabila ko yanki ba. Ya yi imani cewa ƙabilanci na daga cikin manyan cikas ga haɗin kai da cigaban Afirka. Wannan tunani ya sa ya ɗauki manufofin da ke ƙarfafa ƙasa ɗaya da gwamnati mai ƙarfi a tsakiya.
Yancin Afrika
Baya ga harkokin cikin gida, Nkrumah ya ba da gagarumar gudummawa wajen tallafa wa ƙasashen Afirka da ke fafutukar neman ’yanci. Ghana ta zama mafaka da cibiyar goyon bayan ’yan gwagwarmaya daga sassa daban-daban na nahiyar, inda ake ba su horo da tallafi da damar bayyana muryoyinsu a duniya. Wannan mataki ya ƙara ɗaukaka matsayin Ghana a idon Afirka, amma ya kuma jawo mata tsadar kuɗi da matsin lamba daga ƙasashen yamma.
Ƙalubale da suka
Duk da waɗannan nasarori, mulkin Nkrumah bai rasa suka ba. An soki gwamnatinsa saboda ƙarfafa iko a hannun shugaban ƙasa, inda aka takaita ’yancin jam’iyyun adawa da kafafen yaɗa labarai. Wannan salo ya sa wasu ke kallon mulkinsa a matsayin mai karkata zuwa danniya, maimakon cikakkiyar dimokuraɗiyya.
Kwame Nkrumah ya yi fice a duniya saboda ƙwazonsa wajen yaɗa aƙidar Pan-Africanism.
Haka kuma, manyan ayyukan raya ƙasa da tsadar kayayyakin waje sun jefa tattalin arziƙin Ghana cikin ƙalubale, musamman ƙarancin kuɗi da hauhawar farashi, lamarin da ya haifar da rashin jin daɗi a tsakanin jama’a.
Tasirin Pan-Africanism
Kwame Nkrumah ya kasance ɗaya daga cikin fitattun masu yaɗa aƙidar Pan-Africanism, wadda ke kira da haɗin kan dukkan ƙasashen Afirka domin su fuskanci ƙalubalen siyasa, tattalin arziƙi da tsaro tare. A tunaninsa, rarrabuwar Afirka zuwa ƙananan ƙasashe masu rauni ita ce babbar matsala da ke hana nahiyar bunƙasa. Saboda haka, ya yi kira da kafa tsari guda da zai haɗa ƙasashen Afirka ƙarƙashin manufa ɗaya da muradi ɗaya.
Wannan aƙida ta sa Nkrumah ya taka muhimmiyar rawa wajen kafa Kungiyar Haɗin Kan Afirka (Organization of African Unity – OAU) a shekarar 1963. Manufar wannan ƙungiya ita ce ƙarfafa haɗin kai tsakanin ƙasashen Afirka, kare ’yancinsu da kuma tallafa wa sauran yankunan da ke ƙarƙashin mulkin mallaka. Nkrumah ya kasance cikin shugabannin da suka fi tsaurara ra’ayi a cikin ƙungiyar, yana goyon bayan haɗin kai mai zurfi fiye da abin da wasu shugabanni suka amince da shi a wancan lokaci.
Kodayake ba duka ra’ayoyinsa aka aiwatar ba, tunanin Nkrumah ya kafa tubali ga haɗin gwiwar Afirka a nan gaba. OAU, wacce daga bisani aka sauya mata suna zuwa African Union (AU), ta gaji wasu daga cikin manufofinsa na haɗin kai, zaman lafiya da cigaba. A wannan fanni, ana ci gaba da ganin Kwame Nkrumah a matsayin ɗaya daga cikin manyan masu hangen nesa da suka sadaukar da rayuwarsu domin martabar Afirka a duniya.
Hamɓarar da shi daga mulki
A shekarar 1966, mulkin Kwame Nkrumah ya zo ƙarshe ba zato ba tsammani ta hanyar juyin mulkin soja. A lokacin da aka aiwatar da wannan juyin mulki, Nkrumah yana wata ziyara ta diflomasiyya a ƙasashen waje, inda yake ƙoƙarin inganta alaƙar Ghana da sauran ƙasashen duniya, musamman a fagen zaman lafiya da haɗin kan Afirka. Rashin kasancewar shi a gida ya bai wa sojoji damar ƙwace iko cikin sauƙi, inda suka rusa gwamnatinsa tare da soke tsarin siyasar da ya gina.
Dalilan juyin mulkin sun haɗa da rashin jin daɗin wasu jama’a da sojoji kan tsadar rayuwa, matsalolin tattalin arziƙi da kuma yadda aka taƙaita iko a hannun shugaban ƙasa. Haka kuma, wasu ƙasashen waje sun nuna rashin gamsuwa da manufofin Nkrumah na siyasar ƙasashen waje da ke nuna goyon baya ga ƙungiyoyin gurguzu da gwagwarmayar Afirka. Bayan kawar da shi daga mulki, an soke jam’iyyarsa ta CPP, an ƙwace kadarorinsa, kuma aka haramta masa dawowa ƙasar Ghana.
Daga nan ne Nkrumah ya tafi gudun hijira zuwa ƙasar Guinea, inda shugaban ƙasar wancan lokaci, Ahmed Sékou Touré, ya tarɓe shi da girmamawa. An ba shi matsayin shugaban ƙasa na girmamawa, abin da ya nuna irin martabar da yake da ita a idon wasu shugabannin Afirka. Duk da kasancewar shi a halin gudun hijira, Nkrumah bai daina rubuce-rubuce da tunani kan makomar Afirka ba, ya ci gaba da yin kira da haɗin kai da ’yantar da nahiyar daga duk wani nau’in mulkin mallaka.
Mutuwar Kwame Nkrumah
Kwame Nkrumah ya rasu a ranar 27 ga Afrilu, 1972, a birnin Bucharest na ƙasar Romania, bayan fama da doguwar rashin lafiya. Mutuwarsa ta girgiza Afirka da ma duniya baki ɗaya, domin ta zo ne a lokacin da ake kallon shi a matsayin ɗaya daga manyan jagororin Afirka masu hangen nesa. Duk da cewa ya mutu a ƙasar waje, zuciyarsa da tunaninsa sun ci gaba da kasancewa tare da Afirka, musamman ƙasarsa ta Ghana.
Bayan rasuwarsa, an dawo da gawarsa zuwa Ghana, inda aka yi masa jana’iza ta ƙasa cike da girmamawa. Wannan jana’iza ta zama wata dama ta sake tunawa da rawar da ya taka a tarihin ƙasar, tare da nuna yadda ra’ayoyinsa da ayyukansa suka ci gaba da tasiri duk da cewa ba ya kan mulki a lokacin mutuwarsa.
Gado da tasirin da ya bari
Har zuwa yau, Kwame Nkrumah na ci gaba da kasancewa ɗaya daga cikin manyan ginshiƙan samun ’yancin Afirka da haɗin kan nahiyar. Ana kallon shi a matsayin jagora mai jarumta wanda ya sadaukar da rayuwarsa domin ganin Afirka ta kuɓuta daga zalunci da rarrabuwar kawuna. Ra’ayoyinsa kan haɗin kai, cin gashin kai da martabar Afirka sun ci gaba da zama ginshiƙai a tattaunawar siyasa da ilimi a nahiyar da ma duniya baki ɗaya.
A Ghana, ana tunawa da Nkrumah a matsayin Uban Ghana, saboda rawar da ya taka wajen kafa ƙasar da gina tubalan tsarin siyasa da zamantakewa bayan mulkin mallaka. A fagen Afirka gabaɗaya kuma, ana ɗaukar shi a matsayin ɗaya daga cikin manyan jagororin tarihi da suka buɗe ƙofa ga ’yancin kai da haɗin gwiwar ƙasashen Afirka. Kodayake mulkinsa ya fuskanci suka da muhawara, tasirin da ya bari ya zarce iyakokin Ghana, ya ci gaba da haskaka tarihin nahiyar Afirka har zuwa yau.
Manazarta
Encyclopaedia Africana. (n.d.). Nkrumah, Kwame.
New York Public Library Research Centers. (2025, March 11). Kwame Nkrumah: Biography. Kwame Nkrumah Resource Guide.
Kwame Nkrumah University of Science and Technology. (n.d.). Kwame Nkrumah.
South African History Online. (September 3, 2019). Dr Kwame Nkrumah.
The Editors of Encyclopaedia Britannica. (2025, November 21). Kwame Nkrumah. Britannica.
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.