Mashigin Hormuz, wadda ake kira da Strait of Hormuz a Turanci, ita ce wata ƙaramar hanya ta ruwa wadda ke da matuƙar muhimmanci a fannin sufuri da tattalin arzikin duniya. Wannan mashiga tana aiki a matsayin ɓangarwar haɗin gwiwa tsakanin Gulf na Persia a yamma da Gulf na Oman a gabas, har zuwa Tekun Indiya.
Sunan “Hormuz” yana da alaƙa da tsibirin Hormuz, wanda ke cikin mashigin. Tsibirin Hormuz tarihi ya nuna cewa yana ɗaya daga cikin manyan wuraren kasuwanci kuma tashar jiragen ruwa a zamanin tsohuwar duniya, musamman a zamanin daular Farsi da Larabawa a ƙarni na 16 zuwa 18.
Mashigin ya kasance hanyar ruwa mafi muhimmanci ga fitar da hajar mai daga Gabas ta Tsakiya zuwa kasuwannin duniya. Kusan kashi ɗaya cikin biyar na man da ake fitarwa a duniya yana bi ta wannan mashiga, wanda hakan ya sanya ta zama wurin da ƙasashen duniya ke mai da hankali sosai.
A tarihi, mashigin Hormuz ya zama alƙiblar siyasa da ƙarfin soji, inda ƙasashe daban-daban suka yi ƙoƙarin mallakar tsibiran da ke cikinta domin sarrafa zirga-zirgar cikin ruwa, da kuma samun ikon tattalin arziki. Misali, a karni na 16, Turawan Portugal sun mamaye tsibirin Hormuz har na tsawon shekaru, suna amfani da shi a matsayin tashar kasuwanci da kuma matattarar sojoji.
A zamanin yau, mashigin Hormuz ba kawai hanya ce ta fitar da mai ba, tana da muhimmanci wajen sufuri na kayayyakin duniya baki ɗaya, ciki har da gas ɗin ruwa, kayan masarufi da na masana’antu. Ta haka ne dalilin da ya sa ake ganin wannan mashigin a matsayin ƙofar samun makamashi na duniya.
Wurin da mashigin Hormuz yake
Mashigin Hormuz yana tsakanin Iran a arewa da ƙasar Oman, musamman yankin Musandam Peninsula, a kudu. Wannan muhalli na ƙasa ya sanya mashigin ya zama wani wuri na dabaru ga harkokin soji da tattalin arziki:
- Arewa (Iran): Wannan ɓangare yana da tashar jiragen ruwa mai suna Bandar Abbas, wanda nan ce babbar tashar fitar da mai da jiragen ruwa na kasashen duniya. Iran ta yi amfani da wannan tashar wajen sanya ƙarfin soji da makamai domin sa ido kan mashigin.
- Kudu (Oman – Musandam Peninsula): Wannan yankin na Oman yana da tsibiri da tudu da suka sanya shi zama muhimmin wurin lura da zirga-zirgar cikin ruwa. Oman na da ikon kula da wasu sassan mashigin, musamman a hanyoyin da jiragen ruwa ke bi daga tekun Indiya zuwa Gulf na Persia.
Muhallin mashigin yana sanya ya zama wani wuri mai rikitarwa a fannin siyasa, saboda akwai haɗakar ikon Iran da Oman da kuma dokokin ƙasa da ƙasa da ke tsara yadda jiragen ruwa ke bi ta mashigar.
A mafi ƙanƙantar wurin mashigar, nisan tsakanin Iran da Oman ya kai kimanin kilomita 33, wanda hakan ke sa mashigar ta zama mai matsananci ƙanƙanta idan aka kwatanta da mahimman hanyoyin ruwa na duniya. Wannan ƙanƙantar wurin yana ba Iran damar ƙirƙirar matsin lamba ga jiragen ruwa masu zuwa idan buƙatar tsaron ƙasa ko siyasa ta taso.
Girma da fadin mashigin
Mashigin Hormuz yana da fadi mai bambanci, wanda ya bambanta daga wuri mafi ƙanƙanta zuwa wuraren da faɗin ya fi girma:
- Fadin Mashigar: Yana tsakanin kilomita 55 zuwa 95 a wuraren da ba a tsuke take ba. Wannan bambanci na faɗin yana da tasiri ga zirga-zirgar jiragen ruwa, domin wuraren da suka fi faɗi suna ba da damar bi da tsari mai sassauci, yayin da wuraren da suke a tsuke ke zama wurin da ake sa ido sosai.
- Wuri mafi ƙanƙanta: Kimanin kilomita 33 tsakanin Iran da Musandam Peninsula na Oman. Wannan wuri yana da muhimmanci sosai wajen tsaro da ikon sarrafa zirga-zirga. A zamanin da, ƙasashe masu mulki sun yi amfani da wannan wurin wajen hana makusantan su bi mashigin, kuma har yanzu yana da tasiri wajen ƙarfafa barazana da tsaron ruwa.
- Zurfin Mashigar: Mashigin yana da zurfi mai bambanci tsakanin wurare, yawanci daga karami zuwa matsakaici, wanda ke sa wasu jiragen ruwa su bi hanyoyi na musamman don guje wa hadari.
Mashigin Hormuz yana da tsibirai da yawa, kamar Qeshm, Hormuz, da Hengam, waɗanda ke ƙara wa mashigar muhimmanci na tarihi, siyasa, da tattalin arziki. Tsibiran suna ba da damar kafa sansanonin soja, kasuwanci, da lura da zirga-zirgar ruwa.
Tsarin hanyoyin sufuri a cikin mashigar
Mashigar Hormuz tana daga cikin muhimman hanyoyin zirga-zirgar ruwa a duniya, musamman wajen safarar makamashi daga yankin Tekun Fasha zuwa sauran sassan duniya. Duk da cewa faɗin mashigar gabaɗaya yana tsakanin kimanin kilomita 55 zuwa 95, hanyar da jiragen ruwa ke bi a zahiri ba ta mamaye duk wannan faɗin ba. A maimakon haka, an tsara takamaiman hanyoyi na zirga-zirga domin tabbatar da tsaro da daidaito, musamman ganin yadda mashigar ke karɓar manyan jiragen tankokin mai masu ɗauke da dubban ton na mai da iskar gas a lokaci guda.
An kafa tsarin da ake kira rabon hanyoyin zirga-zirga, wato an ware hanya ɗaya ta musamman ga jiragen da ke fita daga Tekun Fasha zuwa Tekun Oman da Tekun Indiya, sannan an ware wata hanya ta daban ga jiragen da ke shigowa yankin. Kowace hanya tana da faɗin kusan mil 2 na ruwa, wanda ya yi daidai da kimanin kilomita 3. Tsakanin waɗannan hanyoyi kuma akwai fili na kariya da ke rage haɗarin karo tsakanin jiragen ruwa. Wannan tsari yana da matuƙar muhimmanci saboda yawan jiragen da ke wucewa a mashigar a kowace rana yana da yawa sosai, kuma galibinsu manyan tankoki ne da ke ɗauke da makamashi.
Zirga-zirgar ruwa a mashigar ba ta takaitu ga safarar mai kaɗai ba. Haka nan ana jigilar kayayyaki iri-iri kamar kayan masarufi, sinadarai, da sauran kayayyakin kasuwanci. Amma duk da haka, muhimmancin mashigar ya fi karkata ga makamashi, domin kaso mai yawa na man fetur da ake fitarwa ta ruwa a duniya yana wucewa ta wannan hanya. Wannan ya sa kowace matsala ko tangarda a mashigar na iya shafar farashin mai da tattalin arzikin duniya baki ɗaya.
Yanayi a mashigin Hormuz
Yanayin iska da ruwa ma na taka muhimmiyar rawa wajen tafiyar jiragen ruwa a mashigar. A wasu lokuta ana samun iska mai ƙarfi daga arewa maso gabas wadda kan tayar da igiyoyin ruwa masu tsawo. Haka kuma akwai lokutan da ake samun hazo ko ƙura daga yankunan hamada da ke kewaye, wanda hakan kan rage ƙarfin gani ga matuƙan jiragen ruwa. Saboda haka, ana amfani da na’urorin zamani na kewaye da sadarwa domin tabbatar da cewa jirage na tafiya cikin tsaro da bin hanyoyin da aka tsara musu.
Zurfin ruwa a mashigar yana bambanta daga wuri zuwa wuri, amma a mafi yawan lokuta yana da isasshen zurfi da zai iya ɗaukar manyan jiragen tankokin mai. Duk da haka, kasancewar hanyoyin zirga-zirga suna da iyaka a faɗi, dole ne jirage su bi tsarin da aka gindaya ba tare da kaucewa ba. Wannan tsari yana rage yiwuwar hatsari, musamman a wuraren da mashigar ta fi ƙarancin sarari.
Dokoki da ikon ƙasa a mashigar
Mashigin Hormuz yana tsakanin ƙasar Iran a arewa da ƙasar Oman a kudu, musamman yankin Musandam wanda ya keɓanta da sauran sassan Oman. Saboda haka, ruwan mashigar yana ƙarƙashin ikon ƙasashen biyu bisa tsarin iyakokin ruwan ƙasa. Amma kasancewar mashigar hanya ce ta ƙasa da ƙasa da ke haɗa manyan tekuna biyu, dokokin da ke sarrafa zirga-zirga a cikinta sun fi karkata ga dokokin ƙasa da ƙasa fiye da dokokin cikin gida na kowace ƙasa.
Dokokin teku na Majalisar Ɗinkin Duniya
A ƙarƙashin yarjejeniyar dokokin teku ta Majalisar Ɗinkin Duniya, an amince da abin da ake kira izinin wucewa ba tare da tangarɗa ba ga jiragen ruwa da jiragen sama masu zirga-zirga ta ƙasa da ƙasa. Wannan yana nufin cewa duk wata ƙasa da jiragenta ke amfani da mashigar tana da damar wucewa matuƙar tana bin ƙa’idojin tsaro da dokokin ƙasa da ƙasa. Wannan ka’ida ta tabbatar da cewa mashigar ta kasance a buɗe ga zirga-zirgar duniya, domin rufe ta ko taƙaita ta kan iya haifar da rikici da matsin lamba daga sauran ƙasashe.
Sai dai batun iko da sarrafa mashigar ya sha zama abin muhawara a lokuta daban-daban. A wasu lokuta na tashin hankali tsakanin Iran da wasu ƙasashen yamma, jami’an siyasa da na soja sun yi barazanar takaita zirga-zirga a mashigar a matsayin martani ga takunkumi ko matsin lamba na tattalin arziki. Duk da haka, kasancewar mashigar tana da muhimmanci ga duniya bakiɗaya, duk wani yunƙuri na toshe ta gabaɗaya kan jawo martani mai ƙarfi daga ƙasashe masu amfani da ita, musamman manyan ƙasashen da ke shigo da makamashi daga yankin.
Haka kuma, a aikace, ana samun rundunonin ruwa na ƙasashe daban-daban da ke sintiri a yankin domin kare zirga-zirga da hana fashi ko hare-haren ta’addanci. Wannan haɗin gwiwa na ƙasa da ƙasa yana ƙara tabbatar da cewa mashigar ta kasance mai aminci ga zirga-zirgar ruwa.
Muhimman wurare da cibiyoyi a kewayen mashigar
Birnin Bandar Abbas
A gefen arewa da mashigar akwai birnin Bandar Abbas, wanda yake ɗaya daga cikin manyan tashoshin jiragen ruwa na Iran. Wannan birni yana da muhimmanci sosai a fannin tattalin arziki da ƙarfin soja, domin daga nan ake jigilar kayayyaki da dama ciki har da man fetur, sannan kuma yana zama cibiyar rundunar sojan ruwa. Matsayinsa a bakin mashigar yana ba shi damar sa ido kan zirga-zirga da kuma kare muradun ƙasar.
Tsibirai
A cikin mashigar kuma akwai tsibirai masu muhimmanci da suka haɗa da Qeshm, Hormuz, da Hengam. Tsibirin Qeshm shi ne mafi girma a yankin Tekun Fasha, kuma yana da albarkatun ƙasa da dama tare da wuraren yawon buɗe ido. Tsibirin Hormuz kuwa yana da muhimmancin tarihi, domin tun ƙarnoni da dama da suka wuce ya kasance cibiyar cinikayya tsakanin gabas da yamma. Shi ne kuma ya ba mashigar sunanta. Tsibirin Hengam yana kusa da Qeshm, kuma yana taka rawa a harkokin kamun kifi da kuma tsaro.
Waɗannan wurare suna nuna cewa mashigar Hormuz ba hanya ce ta ruwa kawai ba, yanki ne mai cike da al’umma, tarihi, tattalin arziki, da muhimmanci ga ayyukan soja. Kasancewar tashoshin jiragen ruwa, tsibirai masu albarkatu, da kuma hanyoyin zirga-zirga na ƙasa da ƙasa sun sa mashigar ta zama ɗaya daga cikin wuraren da suka fi ɗaukar hankalin duniya a fannoni da dama.
Tsohon tarihin mashigar
Mashigar Hormuz ta kasance muhimmiyar hanya ta ruwa tun ƙarni da dama da suka wuce kafin zamanin man fetur. Matsuguninta na haɗa Tekun Fasha da Tekun Oman, wanda daga nan ake shiga Tekun Indiya, abin da ya sa ta zama wata muhimmiyar gada tsakanin Gabas ta Tsakiya, Kudancin Asiya, da Gabashin Afirka. Tun zamanin tsofaffin dauloli, jiragen kasuwanci na itace da ake kira dhow suna bi ta wannan mashiga domin safarar kayan masarufi, kayan ƙamshi, yaji, auduga, zinare, da sauran kayayyakin cinikayya.
A zamanin daulolin Farisa na da, musamman a ƙarƙashin Daular Achaemenid da daga baya Sassanid, mashigar ta kasance muhimmin bangare na tsarin cinikayya da hulɗar diflomasiyya da yankunan da ke gefen Tekun Indiya. Haka kuma a lokacin da Musulunci ya bazu zuwa yankin, mashigar ta zama wata hanya mai muhimmanci ga kasuwanci tsakanin ƙasashen Larabawa, Indiya, da Gabashin Afirka. Jiragen ruwa daga Basra, Siraf, da sauran tsofaffin tashoshin jiragen ruwa suna wucewa ta mashigar suna kai kaya zuwa yankuna masu nisa.
A ƙarni na sha biyar da na sha shida, lokacin da Turawan Portugal suka fara neman hanyoyin ruwa zuwa Indiya da Gabas, mashigar ta sake samun muhimmanci. Portugal ta yi ƙoƙarin mallakar yankin tare da kafa sansanoni a wasu tsibirai domin sarrafa kasuwanci. Daga baya kuma Daular Safavid ta Farisa ta ƙwace ikon wasu sassa, inda aka samu sauye-sauye a ikon siyasa a yankin.
Tarihin mashigar na zamani
Muhimmancin mashigar ya ƙaru matuƙa a ƙarni na ashirin bayan gano dimbin albarkatun man fetur a yankin Tekun Fasha. Da aka fara haƙar mai a ƙasashen yankin kamar Iran, Iraq, Kuwait, da Saudiyya, mashigar ta zama muhimmiyar hanya ta fitar da mai zuwa kasuwannin duniya. Wannan ya sa ta zama cibiyar sha’awar siyasa da tsaro ga manyan ƙasashen duniya.
A lokacin Yaƙin Iran da Iraq daga shekarar 1980 zuwa 1988, mashigar ta kasance cikin mawuyacin hali. Duk da cewa yaƙin ya fi mayar da hankali kan iyaka tsakanin ƙasashen biyu, daga baya rikicin ya koma kan hare-haren jiragen ruwa da tankokin mai a yankin Tekun Fasha. Wannan ɓangare na rikicin ya samu suna Tanker War. A wancan lokaci, an kai hare-hare kan jiragen mai na ƙasashe daban-daban, an jefa makamai masu linzami, an dasa nakiyoyi a cikin ruwa, kuma an yi luguden wuta kan tankoki domin raunana tattalin arzikin abokin gaba.
Wannan yanayi ya jawo shiga tsakani daga manyan ƙasashen duniya, musamman Amurka wadda ta tura jiragen ruwan yaƙi domin kare jiragen kasuwanci. An samu tashin hankali mai yawa a mashigar, wanda ya nuna yadda duk wani rikici a yankin kan iya shafar zirga-zirgar ruwa da tattalin arzikin duniya gabaɗaya.
Rikice-rikicen da suka gabata
Bayan ƙarshen Yaƙin Iran da Iraq, mashigar ta ci gaba da kasancewa wuri mai saurin kamuwa da rikicin siyasa. A lokuta daban-daban, musamman lokacin da ake samun takaddama tsakanin Iran da ƙasashen yamma kan shirin nukiliyar Iran, jami’an Iran sun yi barazanar rufe mashigar a matsayin martani ga takunkumin tattalin arziki.
A shekarar 2011 zuwa 2012, lokacin da aka samu rikici tsakanin Iran da wasu ƙasashen yamma kan takunkumin da aka kakaba mata, Iran ta yi barazanar rufe mashigar gabaɗaya don martani ga takunkumin. Wannan ya jawo ƙarin yawan jiragen rundunar soji zuwa yankin, musamman jiragen ruwa na ƙasashen Amurka, Birtaniya da Faransa, domin tabbatar da cewa mashigar ta kasance a buɗe don zirga-zirga daga dukkan ƙasashe.
A wani lokaci a shekarar 2019, Iran ta yi barazanar amfani da makamai kan jiragen ruwa a yankin mashigar a matsayin martani ga matsin lamba da takunkumin tattalin arziki da ake yi mata. Masana sun bayyana cewa kodayake barazanar ba ta haifar da cikakken rufe mashigar ba, irin waɗannan furuci sun jawo tangarɗa ga zirga-zirga da tashin farashin mai a kasuwannin duniya saboda fargabar abokan hulɗa.
Bayan Amurka ta fice daga yarjejeniyar nukiliya da aka kulla da Iran a shekarar 2018, tashin hankali ya sake ƙaruwa a yankin. An samu rahotannin kamawa ko tsare wasu jiragen ruwa, hare-hare kan tankokin mai, da kuma zargin kai hare-hare ta hanyar jiragen sama marasa matuƙa. Duk da cewa ba a taɓa rufe mashigar gabaɗaya ba, irin waɗannan barazanar sun isa su haifar da tashin farashin mai a kasuwannin duniya da kuma ƙara fargaba a tsakanin ƙasashen da tattalin arzikinsu ya dogara da makamashi daga yankin.
Haka kuma a shekarar 2025, a wani yanayi na tashin hankali tsakanin Iran da Isra’ila, an sami wasu rahotanni na Iran tana magana a kan yiwuwar rufe mashigar a matsayin martani ga harin da ake zargin an kai mata. Duk da cewa ba a aiwatar da cikakken ƙudurin rufe mashigar a lokacin ba, hakan ya ƙara tashin hankali a kasuwannin makamashi, kuma ƙwararru sun nuna cewa barazanar ta kai ga ƙara farashin mai da gas da jin tsoron matsalar samarwa a duniya.
A cikin shekarun baya-bayan nan ma, duk lokacin da aka samu saɓani tsakanin Iran da wasu ƙasashe, mashigar Hormuz kan zama wani jigo na tattaunawa. Wannan yana nuna cewa tarihin mashigar ba wai tarihin cinikayya kawai ba ne, tarihin rikici, siyasa, da fafutukar iko ne wanda ke da tasiri kai tsaye ga al’amuran duniya.
Abubuwan da suka faru a baya suna nuna cewa mashigar Hormuz na fuskantar barazana daga lokaci zuwa lokaci, musamman a lokacin da dangantaka tsakanin Iran da ƙasashen yamma ke tsananta. Kodayake a yawancin lokutan ba a rufe mashigar gabaɗaya ba, barazanar rufe ta kan kai ga sauye-sauyen kasuwa da tsoro a fannin makamashi a duniya bakiɗaya.
Muhimmancin mashigin Hormuz
Hanyar jigilar mai
Mashigar Hormuz tana daga cikin muhimman hanyoyin safarar makamashi a duniya bakiɗaya. Kimanin kusan kashi 20 cikin 100 na man fetur da ake fitarwa a duniya ta ruwa yana bi ta wannan mashiga. Wannan adadi yana nuna cewa kusan kashi ɗaya cikin biyar na dukkan man da kasuwannin duniya ke amfani da shi yana wucewa ne ta nan kafin ya isa Turai, Asiya, ko Amurka. Baya ga ɗanyen mai, ana kuma safarar iskar gas daskararre, wato liquefied natural gas, ta wannan hanya musamman daga ƙasashen yankin Tekun Fasha.
Yawancin ƙasashen da ke arewacin Tekun Fasha kamar Saudiyya, Kuwait, Iraq, da Hadaddiyar Daular Larabawa suna amfani da mashigar wajen fitar da man da suke haƙowa. Duk da cewa wasu daga cikinsu sun gina bututun mai da ke kai mai kai tsaye zuwa wasu tashoshi a waje da mashigar, har yanzu mafi yawan adadin man na wucewa ta mashigar. Saboda haka, duk wata tangarɗa ko rikici a wannan wuri kan jawo tashin farashin mai a kasuwannin duniya cikin sauri.
Muhimmancin mashigar a fannin tattalin arziki ya sa manyan kamfanonin jiragen ruwa da na makamashi ke kula da zirga-zirga ta hanyar tsauraran matakan tsaro. Haka kuma kasuwannin hannayen jari da kasuwannin makamashi kan mayar da hankali sosai kan duk wani labari da ya shafi mashigar, domin tasirinta kan farashin mai yana da sauri da faɗi.
Ƙasashe masu shigo da mai
Ƙasashen da suka fi shigo da man fetur daga yankin Tekun Fasha suna dogaro sosai da mashigar Hormuz. China na daga cikin manyan masu shigo da ɗanyen mai a duniya, kuma kaso mai yawa na man da take saya daga ƙasashen Gabas ta Tsakiya yana bi ta wannan mashiga. Haka ma Indiya wadda tattalin arzikinta ke bunƙasa cikin sauri tana buƙatar makamashi mai yawa domin masana’antu da sufuri, kuma tana dogaro sosai da mai daga yankin.
Japan da South Korea ma suna daga cikin ƙasashen da ke da ƙarancin albarkatun mai a cikin ƙasashensu, don haka suna shigo da mafi yawan makamashin da suke amfani da shi daga waje. Yankin Tekun Fasha na daga cikin manyan masu samar musu da mai, wanda yawanci dole ne ya wuce ta mashigar Hormuz kafin ya isa tashoshinsu. Saboda haka, duk wata barazana ga zirga-zirga a mashigar kan jawo damuwa mai tsanani ga waɗannan ƙasashe, domin hakan na iya shafar samar da makamashi, farashin kaya, da cigaban masana’antu.
Wannan dogaro ya sa ƙasashe masu shigo da mai ke goyon bayan duk wani yunƙuri na tabbatar da cewa mashigar ta kasance a buɗe kuma mai aminci. A wasu lokuta, suna shiga cikin shirye-shiryen tsaro na ƙasa da ƙasa ko tura jiragen ruwansu domin kare zirga-zirgar kasuwanci a yankin.
Ayyukan soji
Baya ga muhimmancinta a fannin kasuwanci, mashigar Hormuz tana da matuƙar muhimmanci a fannin dabarun ayyukan soja. Kasancewar mashigar tana da kunkuntar sarari a wasu wurare, tare da kusancinta da gaɓar tekun Iran da tsibirai da dama, wannan yana ba da damar sa ido da kuma tasiri cikin sauƙi kan zirga-zirgar ruwa. Wannan yanayin ya sa mashigar ta zama muhimmin wuri a dabarun kariya da kuma dabarun hana abokan gaba motsi a lokacin rikici.
Iran na da tashoshin soja da kayan aikin tsaro a yankunan da ke kallon mashigar, ciki har da makamai masu linzami da jiragen ruwa masu saurin motsi. Wannan ya sa ake kallon mashigar a matsayin wuri mai sauƙin rikicewa idan aka samu tashin hankali. A gefe guda kuma, manyan ƙasashe kamar Amurka da wasu ƙawayenta suna da rundunonin sojojin ruwa a yankin domin kare zirga-zirga da kuma nuna ƙarfin sojinsu.
Saboda haka, mashigar Hormuz tana cikin jerin wuraren da ake kira choke points a ilimin dabarun soja, wato wuraren da ke da kunkuntar hanya amma suke da tasiri mai girma kan harkokin duniya. Duk wanda ke da tasiri a irin wannan wuri na iya shafar tattalin arziki da tsaron ƙasashe da dama. Wannan haɗuwar muhimmancin tattalin arziki da na soja ne ya sa mashigar ta kasance ɗaya daga cikin wuraren da suka fi jan hankali da sa ido a duniya.
Tsarin tsaron mashigar
Dokokin ƙasa da ƙasa
Duk da cewa ɓangarorin ruwa na mashigar suna ƙarƙashin ikon ruwan ƙasa na Iran a arewa da Oman a kudu, ba wata ƙasa ɗaya ce ke da cikakken iko ba. Saboda akwai duk wani tsari na doka da aka shimfiɗa domin kula da yadda jiragen ruwa ke wucewa, wadda ta fito daga yarjejeniyar tabbatar da doka ta Majalisar Ɗinkin Duniya dangane da dokokin teku.
A wannan tsarin doka, an samar da ka’idoji da ke ba da damar “transit passage”, wato damar wucewa ga dukkan jiragen ruwa da jiragen sama na ƙasashe daban-daban a mashigar ba tare da an hana su ba matuƙar suna bin ƙa’idojin tsaro da na sufuri. Wannan yana nufin cewa mashigar ba wai wuri ne na ikon ƙasa ɗaya ba, an tsara ta yadda dole ne a yi la’akari da muradin ƙasashe da dama da ke amfani da ita domin kasuwanci ko sufuri. Wannan ya zama dole domin mashigar tana ɗaya daga cikin “chokepoints” mafiya muhimmanci ga tattalin arzikin duniya, musamman wajen fitar da makamashi kamar man fetur da iskar gas.
Saboda haka, rufe mashigar gabaɗaya da ƙoƙarin hana duk wani jirgi ya wuce yana fuskantar ƙalubale na doka, domin hakan zai saɓa wa tsarin ƙasa da ƙasa, kuma zai iya haifar da martani daga ƙasashe da yawa da ke amfani da mashigar a matsayin hanyar zirga-zirga. A tarihi, an sha samun barazanar rufe mashigar, amma ba a taɓa samun rufe ta gabaɗaya ba saboda tsarin doka da matsin lamba daga ƙasashen duniya.
Sojojin da ke aiki a wurin
Saboda mahimmancin mashigar, ba wai kawai tana da doka da ka’idojin kasa da kasa ba, har ma tana da tsaro mai ƙarfi daga sojoji daban-daban domin tabbatar da cewa jiragen ruwa na iya wucewa lafiya. Wannan tsaro yana da matuƙar muhimmanci domin mashigar tana da ƙanƙantar sarari, kuma wani rikici ko tashin hankali na iya shafar zirga-zirga da sauri.
A bangaren Iran, sojojin ruwa na ƙasar da rundunar Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) suna taka muhimmiyar rawa wajen lura da mashigar a ɓangaren arewa. Waɗannan rundunoni suna gudanar da ayyuka na sa ido, sintiri, da kuma kare muradun ƙasa a tekun, musamman a lokutan da ake samun tashin hankali da takaddama da wasu ƙasashe. A wasu lokuta, rundunar IRGC tana aika saƙonnin rediyo kai tsaye zuwa jiragen ruwa da ke kusa da mashigar, tana gargaɗi ko umurni dangane da wurin da rashin tsaro ko barazana, wanda hakan zai iya shafar yadda jiragen ke gudanar da zirga-zirgarsu. A yanzu haka an sha samun misalai inda aka yi amfani da su wajen tilasta jiragen ruwa su sauya hanya ko dakatawa saboda rashin tabbacin tsaro.
A gefe guda kuma, akwai rundunonin soji na ƙasashen waje da ke aiki a yankin domin kare ‘yancin zirga-zirga da tabbatar da tsaron kasuwanci. Ainihin rundunar da ke da tasiri sosai a wannan fanni ita ce rundunar sojin ruwan Amurka da aka sani da Fifth Fleet, wadda take da tushe a ƙasar Bahrain. Wannan runduna tana aiki tare da sojojin wasu ƙasashen haɗin gwiwa domin sa ido a mashigar, hana harin ta’addanci ga jiragen ruwa, da kuma kare ‘yancin zirga-zirgar teku bisa doka ta ƙasa da ƙasa. Ayyukansu sun haɗa da sintiri da jiragen yaƙi, jiragen sama na yaƙi, da kuma sadarwa da waɗansu hukumomin tsaro domin daƙile duk wata barazana da za ta iya shafar jiragen ruwa na kasuwanci.
Haka kuma, rundunar Fifth Fleet tana aiki tare da ƙasashe abokai domin ƙirƙirar yanayi na haɗin gwiwa a ruwa, wanda ya haɗa da gudanar da atisayen tsaro, aikin leƙen asiri, da kuma tabbatar da cewa duk wani abu da zai iya kawo cikas ga jiragen ruwa an yi masa rigakafi ko an kawar da shi tun kafin ya zama barazana. Wannan haɗin gwiwar tsaro ya kasance muhimmin ɓangare na tsarin tabbatar da cewa mashigar ta kasance a buɗe kuma lafiya ga duk masu amfani da ita, musamman idan akwai yanayi na rikici.
Hanyoyi madadin mashigar
Saboda mahimmancin mashigar Hormuz ga fitar da makamashi, ƙasashe da yawa sun yi ƙoƙari su ƙirƙiri wasu hanyoyin madadinta domin rage dogaro da ita idan wani lokaci aka samu matsala ko rikici. Waɗannan hanyoyin sun haɗa da gina bututun mai da ke ratsa ƙasa zuwa wasu tashoshi na teku da ba su dogara ga mashigar ba.
Bututun East-West Pipeline
Misali, ƙasar Saudiyya ta gina wani babbar bututun mai da ake kira East-West Pipeline, wanda yake ɗaukar man daga yankin Gulf ɗin Fasha zuwa bakin tekun Red Sea. Wannan bututu na iya jigilar miliyoyin ganga na mai a kowace rana, kuma ana amfani da shi domin fitar da man ta Red Sea idan mashigar Hormuz na cikin haɗari ko rufe. Sai dai duk da haka, wannan bututu ba zai iya maye gurbin dukkan zirga-zirgar man da ke bi ta mashigar ba, domin adadin da yake jigila yana ƙasa da adadin da mashigar ke ɗauka.
Bututun Dubai
Haka kuma, ƙasar Dubai ta gina wani bututun mai da ya haɗa filayen man cikin ƙasar zuwa tashar fitarwa ta Fujairah a bakin Tekun Oman. Wannan bututu yana ba da wata hanya domin fitar da man ba tare da ya ta wuce mashigar Hormuz ba. Duk da haka, har yanzu ƙarfin waɗannan bututai bai kai yadda za a maye gurbin dukkan zirga-zirgar mai da ke bi ta mashigar Hormuz ba. Saboda yawancin man fetur da ake haƙa a yankin, musamman daga filayen offshore da kuma wasu sassan samarwa, har yanzu yana buƙatar mashigar ne domin isa kasuwanni.
Bugu da ƙari, duk da ƙoƙarin samar da hanyoyin madadin, a zahiri ba a sami wata hanya ta ruwa da za ta iya maye gurbin mashigar Hormuz gabaɗaya ba. Mashigar ita ce hanya mafi faɗi da zurfi wadda manyan tankokin mai da na LNG za su iya wucewa cikin sauƙi daga Gulf ɗin Fasha zuwa Tekun Oman. Hakan ya sa masana tattalin arziki ke cewa, duk wani yunƙuri na rufe mashigar ko hana zirga-zirga ta cikinta na iya haifar da tsanantaccen rikicin makamashi a duniya, tare da ƙara farashin mai, gas, da sauran kaya masu alaƙa da su a kasuwannin duniya saboda ƙarancin hanya ta madadin da ya dace domin safarar makamashi da yawa.
Rikicin 2026
Dalilin rikicin
A farkon shekarar 2026, rikici mai tsanani ya ɓarke a yankin Gabas ta Tsakiya, wanda ya shafi wanzuwar mashigar Hurmuz. A ƙarshen watan Fabrairu, rundunonin soji na ƙasashen Amurka da Isra’ila sun gudanar da jerin hare-haren soja a cikin ƙasar Iran. Waɗannan hare-haren sun mayar da hankali ne kan wuraren da ake zargin suna da alaƙa da shirye-shiryen makaman nukiliya da wasu mahimman ababen more rayuwa na soja.
Iran ta ɗauki waɗannan hare-haren a matsayin barazana ga tsaron ƙasarta da ‘yancinta, ta kuma bayyana cewa ba za ta yi shiru game da irin wannan mataki ba. A matsayin martani, rundunar Islamic Revolutionary Guard Corps, wadda ake taƙaita da IRGC, ta sanar da cewa za ta ɗauki matakan soji domin kare yankin Iran da kuma manyan hanyoyin sufuri, musamman mashigar Hurmuz. Wannan sanarwa ta kasance mai tsanani tare da iyakance hanzari, saboda an bayyana cewa Iran ba za ta bari jiragen ruwa su wuce ta mashigar ba idan abubuwa suka ci gaba da gudana kamar yadda suke a wannan lokaci.
Yunƙurin rufe mashigar
Bayan wannan sanarwar, Iran ta yi nuni da cewa ainihin manufar ita ce a hana duk jiragen da ake zargin suna da alaƙa da ƙasashen da suka kai harin shiga mashigar. Sai dai, a cikin jawabi ga duniya, jami’an tsaron Iran sun faɗi cewa ba za su bari kowanne jirgi ya bi mashigar ba har sai an samu tabbacin cewa ba shi da alaƙa da wani abin da za a iya ɗauka a matsayin barazana ga tsaron Iran.
Hakan ya zama daga cikin mafi girman barazanar da aka taɓa ji game da mashigar a zamanin nan: an yi barazanar ƙone duk wani jirgi ko tankar da ta yi ƙoƙarin bi ta mashigar ba tare da izini ba ko a lokacin da ake samun rashin tabbacin tsaro. Wani irin harsashi da aka yi amfani da shi a cikin jawaban Iran ya sa kasashen duniya suka fara ɗaukar matakan dauki domin kare jiragen kasuwancinsu.
Rundunar tsaro ta Iran ta kuma yi amfani da matsayinta na kusa da mashigar domin jigilar sakonni kai tsaye ga jiragen da ke shawagin kusa. A wasu lokuta, an aika saƙonnin rediyo ga kwararrun jiragen cikin harshen Ingilishi, ana gargaɗi ko umurni a samu inda za su dakata ko su sauya hanya.
Tasirin sufurin jiragen ruwa
Sanarwar Iran ta jawo tasirin gaske kan zirga-zirgar jiragen ruwa a mashigar. A lokacin da batun ya fara zafi, yawancin kamfanonin jiragen ruwa da ke jigilar kaya da makamashi sun fara dakatar da zirga-zirga a mashigar, ko sun yi ƙoƙarin kauce mata domin guje wa haɗarin da barazanar ƙone jiragen ke haifarwa.
Wasu jiragen ruwa sun bi wata doguwar hanya ta zagaye ta yankin Afrika, suna wucewa ta bakin ƙasar Cape of Good Hope, domin kauce wa mashigar gabaɗaya. Wannan hanyar dabam ce mai tsawo sosai fiye da amfani da mashigar, kuma ta ƙara yawan lokacin da jiragen ke ɗauka kafin su kai kaya kasuwannin duniya. Bugu da ƙari, ƙarin nisan tafiyar ya kuma ƙara yawan mai da ake amfani da shi a kan hanya, wanda hakan ya ƙara rage riba ga kamfanonin sufuri.
A wasu kwanakin kuma, an samu raunana zirga-zirgar jiragen ruwa har zuwa manyan tashoshin samar da mai a yankin, kuma an samu jinkiri wajen ɗauke kaya daga tashoshin fita. Wannan ya sa wasu ƙananan kamfanonin sufuri suka dakatar da jigilar makamashi gabaɗaya har sai sun ga alamar zaman lafiya ya dawo.
Martanin duniya
Martanin duniya ga rikicin ya kasance mai tasiri. Ƙasashe da kamfanonin jigilar kaya sun nuna tsananin damuwa kan yadda rikicin zai shafi kasuwancinsu. Musamman ƙasashen da ke da jiragen ruwa da ke yawan bi ta mashigar, kamar ƙasar Girka da ta kasance ɗaya daga cikin manyan masu jiragen sufuri a duniya, sun yi gargadi cewa lamarin na iya janyo babban matsala ga harkokinsu na sufuri idan ba a samu zaman lafiya ba.
Wasu ƙasashen sun fara tura jiragen agajinsu da na soja zuwa yankin domin sa ido kan jiragen ruwa, ko don tallafabwa ma’aikatansu da ke cikin hatsari. Haka kuma, shugabannin kasashen da ke da ƙarfin tattalin arziki sun kira taron gaggawa domin samun hanyoyin warware matsalar ta hanyar diflomasiyya, domin guje wa ƙarin taɓarɓarewar al’amura.
Kungiyoyi masu zaman kansu, musamman na masu masana’antu da kamfanonin jigilar makamashi, sun fara ƙirƙirar shirye-shirye na tallafa wa kwastomominsu da kuma tabbatar da cewa idan mashigar ta kasance cikin haɗari fiye da yadda ake tsammani, za su iya ɗaukar matakan rage asara. Wannan ya haɗa da neman sabbin hanyoyin sufuri, tattaunawa da gwamnati, da tsara dabarun rage dogaro da mashigar nan take.
A ƙarshe, rikicin 2026 ya nuna irin yadda mashigar Hormuz ke da tasiri mai yawa fiye da yadda ake zato, domin duk wani motsi da ya shafi wannan wuri yana iya yin tasiri kai tsaye ga farashin makamashi, harkokin sufuri na duniya, da kuma tsaron ƙasa da ƙasa. Wannan rikici ya sanya ƙasashen duniya sake tunanin yadda za su daidaita manufofinsu na tsaro, tattalin arziki, da haɗin gwiwar ƙasa da ƙasa domin kare muradunsu a wannan muhimmin ɓangare na duniya.
Abubuwan da za su iya faruwa
A wannan lokaci, yana da mahimmanci a fahimci cewa rufe mashigar Hormuz gabaɗaya na dindindin ba zai yiwu ba duk da barazanar da Iran ta yi a baya da kuma a rikicin 2026. Dalili mafi karfi shi ne dogaro da juna tsakanin ƙasashen duniya wajen samar da makamashi da tattalin arziki. Wannan dalilin ya sa mashigar ba ta rufe gabaɗaya a da ba, kasuwannin duniya da tattalin arzikin ƙasashe da yawa suna dogaro da tikitin wucewa ta mashigar don isar da mai da gas. Idan aka rufe mashigar gabaɗaya, hakan zai shafi fitar makamashi da shigo da shi, wanda zai haifar da babbar matsala ta tattalin arziki a duniya.
Bugu da ƙari, tsaron duniya da tsarin doka na ƙasa da ƙasa sun kasance shinge ga rufe mashigar gabaɗaya. A tarihi, akwai rundunonin soja na ƙasashen duniya da yawa, ciki har da sojojin ruwa na Amurka da abokan huldarta, waɗanda suka kasance a yankin mashigar domin tabbatar da cewa hanya ta kasance buɗe kuma tsaro yana nan. Wannan yana nufin cewa ko da wani ƙoƙari na rufe mashigar gabaɗaya ya taso, akwai yiwuwar martani daga ƙasashen duniya ta hanyar soja ko diflomasiyya don tabbatar da cewa zirga-zirga ta ci gaba.
Sai dai, wannan bai hana yiyuwar samun rikice-rikice na ɗan lokaci. Idan har matsalolin siyasa ko soji sun ƙaru a yankin ko tsakanin manyan ƙasashe, akwai yiwuwar a sami takunkumi ga zirga-zirga na ɗan lokaci, ko amfani da dabaru kamar harin jiragen ruwa, ɗora nakiyoyi na soja, ko kuma ajiyar iska mai barazanar nufin hana wucewa na wani lokaci. Waɗannan matakan na iya janyo dakatawar zirga-zirga, ƙaruwar farashin inshora na jiragen ruwa, da ƙarin tsoro a kasuwannin makamashi har sai an sasanta matsalolin.
Tasiri ga muhalli da jama’a
Duk wani rikici a yankin ko dakatar da zirga-zirgar jiragen ruwa na iya haifar da gurbata ruwa da zubar da man fetur. Wannan yana faruwa ne saboda jiragen ruwa masu ɗauke da tankokin mai na iya yin haɗari, ko kuma a wasu lokuta an gano datti ko zubar da mai a cikin ruwa saboda matsalolin soji ko rashin tsaro.
Idan man fetur ya zubo a ruwa, yana haifar da lalacewar yanayin ruwa da rayuwar kifaye, wanda hakan ke shafar rayuwar mazauna yankin da suka dogara da kifaye da ruwa wajen samun abinci. Tsibiran da ke kusa da mashigar, kamar tsibirin Hormuz, Qeshm da Hengam, suna fuskantar irin wannan haɗari idan wani jirgi ya yi hatsari. Bugu da ƙari, zubar da man fetur ko sauran sinadarai na iya haifar da gurbatar teku da iska, wanda hakan zai iya shafar lafiyar mazauna ƙasashen Iran da Oman, musamman waɗanda ke aikin jiragen ruwa ko kamun kifi.
Masana kimiyyar muhalli sun nuna cewa duk wani lokaci da mashigar ke fuskantar rikici, akwai yiwuwar gurbatar muhalli ta karu, wanda zai shafi halittu masu rai a cikin ruwa da kuma tsarin tattalin arzikin yankin, musamman ga mazauna bakin teku da tsibiran da ke amfani da ruwa wajen rayuwa.
Tasiri ga jama’a
Baya ga tasirin muhalli, rikicin a mashigar Hormuz na iya shafar jama’a da ma’aikatan jiragen ruwa kai tsaye. Tsaron ma’aikatan jiragen ruwa yana kasancewa a matsayin babban abin damuwa, domin kowane rikici na iya janyo hatsari ga ma’aikatan da ke aiki a kan jiragen mai da na LNG. Haka kuma, duk wata tangarɗa a zirga-zirgar jiragen ruwa na shafar rayuwar mutane da suke dogaro da safarar kaya da makamashi ta wannan mashiga.
A wasu lokuta, rikici na iya haifar da ƙarin tsaro a tashoshin jiragen ruwa da bakin teku, wanda hakan ke kawo tsaiko ga aikin yau da kullum na ma’aikatan, musamman ma waɗanda ke kula da sauke kaya, jigilar mai, ko tabbatar da tsaron jiragen ruwa. Jama’a da mazauna tsibiran da ke kusa da mashigar na fuskantar barazana ta kai tsaye ga rayuwarsu, abinci, da sana’o’insu, musamman idan akwai dakatar da jigilar kaya ko haɗarin da ya shafi ruwa.
A taƙaice, mashigar Hormuz tana da muhimmanci sosai ga yanayin muhalli da rayuwar jama’a a yankin. Duk wani rikici ko dakatar da zirga-zirgar jiragen ruwa na iya haifar da haɗarin zubar da mai, gurbatar ruwa, da barazana ga ma’aikatan jiragen ruwa, haka kuma yana haifar da tattaunawa da dabarun tsaro a duniya domin kare lafiyar jama’a da tsaron muhalli.
Manazarta
An wallafa wannan makalar 4 March, 2026, sannan an sabunta ta 6 March, 2026.
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.