Mura

Mura, wadda ake kira influenza  ko flue a turance, cuta ce mai yaɗuwa wadda ke shafar huhu da tsarin numfashi gabaɗaya. Tana samuwa ne ta hanyar ƙwayoyin cutar da ake kira Influenza virus daga dangin Orthomyxoviridae. Cutar tana da matuƙar tasiri a duniya baki ɗaya, inda take haddasa rashin lafiya ga miliyoyin mutane, musamman yara ƙanana, tsofaffi, da masu rauni a tsarin lafiyarsu. Mura na iya faruwa a kowane lokaci, amma mafi yawa ana samun ta a lokacin sanyi da damina.

Influenza na da alamomi masu tsanani fiye da mura ta yau da kullum da aka sani, inda take haddasa zazzaɓi, ciwon jiki, gajiya, da rashin jin daɗin jiki gabaɗaya. Ƙwayoyin cutar influenza na canjawa akai-akai, wanda ke sa dole a sabunta rigakafinta shekara-shekara domin tabbatar da kariya.

Ma’anar cutar influenza

Influenza cuta ce ta numfashi wadda ke shafar hanci, maƙogwaro, huhu, da wasu lokuta gaɓoɓin jiki. Cutar na faruwa ne lokacin da ƙwayar cutar ta shiga jiki ta baki ko hanci sannan ta fara yaɗuwa a cikin gaɓoɓin numfashi. Bambanci tsakanin murar yau da kullum da influenza shi ne, influenza na haifar da zazzaɓi mai tsanani, gajiya, ciwon jiki, da matsalolin numfashi yayin da mura ta yau da kullum yawanci ba ta kai tsanani irin haka ba.

Tarihin influenza

Murar influenza ta kasance a tarihi tun kafin ƙarni na 16, amma an fara rubuta cikakken bayanin cutar da alamominta a ƙarni na 19 lokacin da masana kimiyya suka fara fahimtar ƙwayoyin cutar da hanyoyin yaɗuwarta. Daga baya, a ƙarni na 20, an samu ɓarkewar influenza da ta kashe miliyoyin mutane, musamman Spanish Flu a shekararun 1918–1919 wadda ta kashe kimanin mutane miliyan 50–100 a duniya. Wannan barkewar ta nuna yadda influenza ke iya zama annoba mai haɗari ga al’umma baki ɗaya.

Bayan haka, barkewar cutar Asian Flu ta shekarar 1957 da Hong Kong Flu ta shekarar 1968 sun nuna yadda canje-canje a cikin ƙwayoyin cutar nau’in influenza A ke sa sabbin nau’o’i su bayyana, wanda hakan ta sa dole a riƙa sabunta rigakafi akai-akai. A halin yanzu, duniya na fuskantar influenza akai-akai a lokutan sanyi da damina, inda miliyoyin mutane ke kamuwa da cutar, kuma yara, tsofaffi, da masu rauni a tsarin lafiyarsu ke cikin haɗari mafi girma.

Influenza tana daga cikin cututtuka masu matuƙar muhimmanci a tsarin kiwon lafiyar jama’a saboda saurin yaɗuwa, matsananciyar rashin lafiya da take haifarwa, da kuma bukatar sabunta rigakafi akai-akai. Bincike da lura da al’umma, musamman lokacin ɓarkewar cutar, suna da matuƙar mahimmanci domin rage haɗarin kamuwa da cutar da rage yaɗuwarta a cikin al’umma.

Nau’ikan influenza

Influenza na faruwa ne a nau’ikan ƙwayar cutar guda uku: A, B, da kuma C.

Influenza nau’in A

Wannan nau’in shi ne mafi haɗari saboda yana iya haddasa gagarumar ɓarkewar cutar a duniya. Influenza A tana da ƙananan rukunai daban-daban bisa ga nau’in sinadarin furotin ɗin hemagglutinin (H) da neuraminidase (N) da suke a saman ƙwayar cutar. Misalai sun haɗa da H1N1, H3N2, wanda ke sa cutar ta iya canjawa lokaci zuwa lokaci. Wannan canjin na sa mutane su sake kamuwa duk shekara, saboda rigakafin ba ya bayar da cikakkiyar kariya daga sabbin ƙananan nau’ikan.

Influenza nau’in B

Wannan nau’in yana yaɗuwa ne kawai tsakanin mutane, ba kamar A ba wanda ke iya yaɗuwa daga dabbobi zuwa mutane. Yana haddasa ɓarkewar cutar a kowane lokaci a shekara, amma ba ya yin tsanani sosai kamar Influenza A. Influenza B yana da layuka guda biyu ko jerin ƙwayoyin cutar daban-daban, wanda ake amfani da shi wajen tsara rigakafi na shekara-shekara.

Influenza nau’in C

Wannan nau’in ba ya haddasa ɓarkewar cuta mai yawa. Yana haifar da mura mai sauƙi, ciwon kai, ko ɗan zazzaɓi. Influenza C yawanci ba ya buƙatar rigakafi saboda matsalolinsa ba su da tsanani.

Bincike ya nuna cewa influenza tana da damar canjawa da sauri, wanda hakan ke sa sabbin nau’ikan cutar su bayyana akai-akai, kuma wannan shi ne dalilin da ya sa ake buƙatar rigakafi na shekara-shekara da lura da ɓarkewar cutar a duniya.

Hanyoyin yaɗuwar influenza

Influenza tana yaɗuwa ne sosai daga mutum zuwa mutum ta hanyar feshin yawu da majina da ake fitarwa yayin tari, atishawa, ko magana. Wadannan ƙananan ƙwayoyin ruwa da kan fita suna ɗauke da ƙwayoyin cutar influenza, kuma idan suka shiga hanci, maƙogwaro, ko idon mutum mai rauni, suna iya haddasa kamuwa da cutar.

Haka kuma, influenza na iya yaɗuwa ta hanyar hulɗa da abubuwa ko kayan da aka taɓa da mutum mai cutar, kamar kofuna, hannu, ko tebura, inda ƙwayar cutar za ta zauna na ɗan lokaci sannan ta shiga jiki ta hannaye da ido ko hanci. Yaɗuwar cutar ta fi tsanani a wuraren da mutane ke cunkushewa, kamar makarantu, kasuwanni, asibitoci, da motocin haya, musamman a lokutan sanyi ko damina.

Ƙwayar cutar influenza na iya canja siffofinta, wanda hakan ke sa mutane su iya kamuwa da sabon nau’in cutar koda sun taɓa kamuwa da wani nau’in a baya. Wannan canjin yana ɗaya daga cikin dalilan da yasa influenza ta zama annoba ta yau da kullum a duniya.

Alamomin influenza

Alamomin influenza sukan bayyana cikin kwana 1 zuwa 4 bayan mutum ya kamu da cutar. Yawanci alamomin suna fara bayyana da gaggawa, inda mutum zai ji rashin ƙarfi, ciwon kai, da zazzaɓi mai tsanani. Wasu daga cikin alamomin sun haɗa da:

• Jin gajiya da ciwon jiki, tari, atishawa, yoyon hanci, ciwon maƙogwaro, da zazzaɓi mai ɗaukar lokaci.
• A wasu lokuta, musamman yara, ana iya samun amai, gudawa, da rashin cin abinci da jin daɗin ciki.
• Tsofaffi da masu raunin a tsarin lafiya sukan fi fuskantar haɗarin matsaloli, ciki har da pneumonia, matsalar zuciya, ko lalacewar hanta saboda cutar.

Alamomin influenza suna ɗaukar kimanin mako guda zuwa biyu, amma gajiya da raunanar tsoka na iya ci gaba har bayan warkewa. Mutanen da suka kamu da cutar na iya zama masu yaɗa ta tun kafin alamomin su bayyana, wanda hakan ke sa rigakafi da matakan kariya ke da muhimmanci wajen daƙile yaɗuwar cutar a cikin al’umma.

Illoli da matsalolin cuta

Influenza yawanci cuta ce mai warkewa da kanta, inda mafi yawan mutane ke murmurewa cikin kwanaki 7 zuwa 14 ba tare da matsala mai tsanani ba. Sai dai, wasu mutane suna iya fuskantar matsaloli masu tsanani saboda rauni na garkuwar jiki ko kasancewar suna da wasu cututtuka na musamman, kamar tsofaffi, jarirai, masu ciwon sukari, masu matsalolin zuciya, hanta ko huhu.

• Daya daga cikin illolin da suka fi yawa shi ne pneumonia, wato kamuwa da cutar huhu ta biyu wadda ke iya kaiwa ga matsaloli masu tsanani na numfashi.
• Haka kuma, influenza na iya janyo rashin ruwa a jiki, ciwon jiki da gajiya mai tsanani, da raunin tsarin garkuwar jiki, wanda ke sa mutum ya fi fuskantar kamuwa da wasu cututtuka.
• A wasu lokuta, musamman ga tsofaffi da masu rauni, influenza na iya haddasa matsaloli masu tsanani kamar matsalar zuciya, lalacewar hanta, da matsalolin huhu na dogon lokaci.

Wannan na nuna muhimmancin gwaji da kulawa da wuri don rage haɗarin mutuwa da matsalolin da cutar ke haifarwa.

Hanyoyin gwaje-gwajen influenza

Gano influenza na dogara ne a kan gwaje-gwajen da ake yi a ɗakunan gwaji da binciken alamomi da likita ke yi. Likitoci suna fara tantance cutar ne ta hanyar duba alamomin da majinyaci ke nunawa, kamar zazzaɓi, tari, atishawa, ciwon maƙogwaro, da gajiya.

Rapid Influenza Diagnostic Tests (RIDTs)

A bangaren gwaje-gwaje, ana amfani da rapid influenza diagnostic tests (RIDTs) don gano ƙwayar cutar cikin sauri daga hanci ko maƙogwaro. Wannan gwajin na bayar da sakamako cikin mintuna 15 zuwa 30, amma ba koyaushe ne yake nuna cikakken sakamako ba, musamman idan yawan ƙwayar a jiki bai yi yawa ba.

Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction

Haka kuma, ana iya amfani da reverse transcription polymerase chain reaction (RT-PCR), wanda ke gano RNA na ƙwayar cutar influenza daga hanci ko maƙogwaro. RT-PCR na bayar da sakamako mai inganci sosai kuma yana iya tantance nau’in influenza, wanda hakan ke taimakawa wajen tsara magani da rigakafi.

Ana kuma amfani da viral culture a ɗakin gwaje-gwaje domin ƙarin tantancewa, musamman a bincike na kimiyya da lura da yaɗuwar cutar a al’umma. Wannan hanya na ɗaukar lokaci fiye da RT-PCR, amma tana bayar da tabbaci sosai game da kasancewar ƙwayar cutar a jiki.

Tantancewa da gano cutar cikin sauri yana da matuƙar muhimmanci don fara magani da wuri, rage yaɗuwar cutar a cikin al’umma, da kuma daƙile matsalolin lafiya masu tsanani.

Maganin cutar influenza

Maganin cutar influenza ya dogara ne a kan daƙile alamomin cutar, hana matsaloli masu tsanani, da kuma gaggauta murmurewa. Mafi yawan mutane suna samun sauƙi daga cutar cikin kwanaki 7 zuwa 14 ba tare da bukatar magunguna na musamman ba, amma akwai wasu magunguna da ake amfani da su musamman ga waɗanda ke cikin haɗari.

Ana amfani da antiviral drugs, kamar oseltamivir (Tamiflu) da zanamivir, wajen rage tsawon lokacin cutar da tsanantar alamominta, musamman idan an fara amfani da su cikin kwanaki 1 zuwa 2 bayan fara kamuwa da cutar. Wannan magani na taimakawa wajen hana cutar yaɗuwa cikin sauƙi a cikin al’umma, musamman ga tsofaffi, jarirai, da masu raunin garkuwar jiki.

Haka kuma, magani ya haɗa da kula da lafiya gabaɗaya, wato shan ruwa mai yawa don hana bushewar jiki, samun hutu, da rage gajiya, da kuma cin abinci mai sauƙin narkewa. Idan majinyaci na fama da matsalar sanyin kamar pneumonia, likita na iya ba da antibiotics don magance kamuwa da ƙwayoyin cutar huhu, wanda ke taimakawa wajen rage haɗarin mutuwa.

Hanyoyin kariya daga influenza

Kariya daga influenza na da matuƙar muhimmanci saboda samun saukin yaɗuwarta a cikin al’umma. Guje wa hulɗar kai tsaye da masu cutar, musamman a lokacin ɓarkewar cutar, na taimakawa wajen rage yaɗuwar ƙwayar cutar.

Haka kuma, tsafta na da matuƙar muhimmanci: wanke hannu da sabulu da ruwa akai-akai, rufe baki da hanci yayin tari ko atishawa, da guje wa taba fuska da hannaye marar tsafta, duk suna rage haɗarin kamuwa da cutar.

Amfani da takunkumi a wuraren cunkoso, musamman lokacin ɓarkewar influenza ko a asibitoci, na taimakawa wajen rage shaƙar gurɓataccen numfashi. Ingantaccen tsari na tsaftar muhalli, kamar wanke kayan aiki da tsaftace wuraren zama, yana rage wanzuwar ƙwayar cutar a muhalli.

Rigakafin influenza

Rigakafin influenza yana ɗaya daga cikin mafi inganci wajen kare al’umma daga ɓarkewar cutar da kuma rage matsaloli masu tsanani. Ana bayar da sinadarin rigakafin influenza a kowace shekara, saboda ƙwayar cutar na canja siffa kuma sababbin nau’ikan na bayyana.

Rigakafin ana bayar da shi ga kowa, amma musamman ga waɗanda ke cikin haɗari mafi yawa: tsofaffi, jarirai, masu raunin garkuwar jiki, ma’aikatan kiwon lafiya, da masu fama da cututtuka na zuciya, huhu ko hanta. Rigakafin yana rage tsawon lokacin cutar, tsanantar alamomi, da kuma hana zuwa asibiti ko mutuwa.

Ana amfani da inactivated vaccines da live attenuated vaccines, inda ake amfani da su ta allura ko shaƙa ta hanci, dangane da shekarun mutum da yanayin lafiya. Haka kuma, WHO da CDC suna bayar da shawarwari kan lokacin da ya fi dacewa a yi rigakafin a kowace shekara don samun kariya mafi inganci.

Rigakafin influenza yana taimakawa wajen rage yaɗuwar cutar a cikin al’umma, musamman a lokacin ɓarkewar cututtuka, da kuma kare masu rauni daga matsaloli masu tsanani da za su iya kaiwa ga mutuwa.

Influenza a Najeriya

Cutar influenza na daya daga cikin cututtukan da ke yaɗuwa cikin sauƙi a Najeriya, musamman a lokacin sanyi da rani mai tsanani. Duk da cewa mafi yawan kamuwa da cutar ba su da tsanani, ɓarkewar influenza na iya haifar da matsaloli masu tsanani ga tsofaffi, jarirai, masu raunin garkuwar jiki, da masu fama da cututtukan zuciya, huhu, ko hanta.

Yaɗuwar influenza a Najeriya

A Najeriya, influenza na yaɗuwa ne ta hanyar numfashi, musamman ta tari, atishawa, da hulɗa ta kusa tsakanin mutane. Rashin tsafta da cunkoson mutane a makarantu, kasuwanni, tashoshin mota, da sauran wuraren taruwar jama’a yana ƙara haɗarin yaɗuwar cutar.

Barkewar cutar yawanci na faruwa a lokacin sanyi, musamman daga watan Disamba zuwa Fabrairu, lokacin da yanayin sanyi ke rage ƙarfin garkuwar jiki, wanda hakan ke sa mutane su fi sauƙin kamuwa da cutar. Haka kuma, lokutan damina na kawo matsala ta yaɗuwar influenza saboda taruwar mutane a cikin gidaje da wuraren cunkoso sakamakon ruwan sama da ƙura mai yawa.

Kulawa da lura

Hukumar Kula da Cutar Kasa (NCDC) tana lura da influenza ta hanyar tattara rahotanni daga asibitoci, cibiyoyin kiwon lafiya, da cibiyoyin bincike. Wannan ya haɗa da tantance ɓarkewar cutar, gano nau’in ƙwayar cutar da ke yaɗuwa, da kuma ba da shawarwari kan matakan kariya da rigakafi.

NCDC da sauran hukumomin lafiya suna ba da shawarwari ga al’umma kan tsafta, amfani da takunkumi rufe hanci da baki a wuraren cunkoso, da kula da lafiyar yara da tsofaffi. Haka kuma, suna shiryawa da bayar da rigakafin influenza musamman ga masu rauni da ma’aikatan lafiya, don rage haɗarin kamuwa da cutar da kuma tsanantar matsalolin lafiya.

Tasirin influenza a Najeriya

Influenza na haifar da rashin zuwa makarantu da wuraren aiki saboda rashin lafiya. Haka kuma, tana haifar da ƙarin amfani da asibitoci, musamman lokacin ɓarkewar cuta, wanda ke ƙara wa tsarin kiwon lafiya nauyi da ƙalubale. Rashin rigakafi ko rashin tsafta na iya sa ɓarkewar cutar ta zama mai tsanani, musamman ga masu raunin garkuwar jiki.

Rigakafin influenza, haɗe da matakan tsafta da kariya, na da matuƙar muhimmanci wajen rage yaɗuwar cutar a Najeriya. Haka kuma, wayar da kan al’umma kan alamomin cutar, hanyoyin yaɗuwa, da matakan kariya na taimakawa wajen rage haɗarin ɓarkewar cutar da kuma kare rayuka.

Manazarta

Centers for Disease Control and Prevention. (2023, June 7). Influenza (flu): Epidemiology and prevention.

Federal Ministry of Health, Nigeria. (2022). National influenza surveillance report. Abuja, Nigeria: NCDC.

Graham, R. L., & Baric, R. S. (2021). Influenza viruses: Transmission, pathogenesis, and prevention. Annual Review of Medicine, 72, 63–79.

Uyeki, T. M., & Jernigan, D. B. (2022). Global influenza epidemiology and control. New England Journal of Medicine, 387(12), 1118–1131.

World Health Organization. (2023). Influenza: Nigeria country profile.

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da kuka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.