Cutar shawara, wadda a Turance ake kira yellow fever ko kuma jaundice, cuta ce mai yaɗuwa wadda ƙwayar ke haddasawa. A ilimin likitanci, wannan cuta tana daga cikin cututtukan da sauro ke yaɗawa, kuma tana da babban haɗari ga lafiyar mutum idan ba a kula da ita da wuri ba. Cutar na nuni ne da alamar rawaya da ke bayyana a fata da idanu a wasu lokuta na cutar, musamman lokacin da hanta ta samu rauni sakamakon kamuwa da ƙwayar cutar. Sunan “yellow fever” ya samo asali ne daga wannan alamomin rawaya (yellow jaundice) da ke bayyana a wasu mutane da cutar ta shafa.
Muhimmancin sanin cutar shawara ya ta’allaka ne kan haɗarin da take da shi ga mutum da al’umma baki ɗaya. Mutane da dama na iya kamuwa a lokaci guda, musamman a yankunan da sauro mai ɗauke da cutar ke yawan fitowa. Rashin rigakafi da rashin tsaftar muhalli na ƙara sa cutar ta yaɗu, yayin da ɓarkewar annobarta kan janyo mummunan asara ga rayuka da lafiyar al’umma, har ma da tasiri ga tattalin arziki idan mutane da yawa suka kamu.
Abubuwan da ke haddasa cutar
Asalin cutar shawara tana daga ƙwayar cuta mai suna Flavivirus, wanda take da alaka da wasu cututtuka masu yaɗuwa ta cizon sauro, irin su dengue da Zika. Wannan ƙwayar cuta ke shiga jikin mutum ta hanyar cizon sauro mai ɗauke da cutar, musamman nau’in Aedes aegypti, wanda shi ne mafi shahara wajen yaɗa cutar a birane da ƙauyuka masu yawan mutane.
Yaɗuwar cutar na ƙaruwa a yanayi da ke da zafi da danshi, saboda yanayin zai kara wa sauro yawan haihuwa da rayuwa. Haka kuma, wuraren da ba a kiyaye tsafta ba, musamman inda ruwa yake a bude kamar tukwane, ko rafuka marasa gudana, suna zama wuraren ƙyanƙyashe sauro. Birane da ƙauyuka da ke da irin wannan yanayi suna zama ginshiƙai ga yaɗuwar cutar shawara, inda mutane da yawa ke iya kamuwa a lokaci guda.
Alamomin shawara
Zazzaɓi da gajiya
Alamar farko da yawanci ake gani a cutar shawara ita ce zazzaɓi mai tsanani. Wannan zazzaɓi na iya bayyana kwatsam, yana zuwa tare da gajiya mai karfi da rashin kuzari, wanda ke hana mutum yin ayyukan yau da kullum. Jarumtar jiki na raguwa sosai saboda tsarin garkuwar jiki yana ƙoƙarin yaƙi da ƙwayar cutar.
Ciwon kai da jiki
Bayan zazzaɓi, mutum na iya fuskantar ciwon kai mai tsanani da jin zafin jiki da gaɓɓai. Wannan ciwo yana yawan damun mara lafiya a farkon kwanakin cuta, kuma yana iya zuwa tare da jiri, wanda ke ƙara matsin lamba ga lafiyar mutum.
Amai da rashin kuzari
Yawanci, amai da rashin sha’awar abinci na bayyana a farko-farkon cutar. Wannan yana faruwa ne saboda ƙwayar cutar tana shafar tsarin narkewar abinci, sannan kuma garkuwar jiki na mayar da hankali wajen yaƙi da cutar. Rashin kuzari da ciwon ciki suna karuwa idan cutar ta tsananta.
Launin rawaya a fata da idanu
A wasu lokuta, musamman idan cutar ta shafi hanta sosai, fata da farin idanu na zama rawaya, abin da ake kira jaundice. Wannan launi na rawaya yana nuna cewa hanta tana fuskantar matsala wajen tace sinadarin bilirubin daga jini. Wannan alama na taimaka wa likitoci wajen gane tsananin cutar da kuma irin kulawar da ake bukata.
Zubar jini
A lokuta masu tsanani, cutar shawara na iya janyo zubar jini daga baki, hanci, ko cikin fitsari. Wannan alama tana nuni da cewa cutar ta shiga wani mataki mai haɗari, inda tsarin jini da hanta suka samu rauni sosai.
Lokutan bayyanar alamomin cutar
Alamomin cutar na fara bayyana ne a kwanaki 3 zuwa 6 bayan kamuwa da ƙwayar cutar, inda matakin farko yawanci mai sauƙi ne, ya kunshi zazzaɓi, ciwon kai, gajiya da ama’i. Idan cutar ta tsananta, alamomi na iya ƙara tsanani, wanda hakan ke kaiwa ga bayyanar launin rawaya a fata da idanu, zubar jini, da kuma matsalolin hanta masu haɗari.
Hanyoyin gwaje-gwaje
Gwajin jini
Domin tabbatar da cewa mutum ya kamu da cutar shawara, likitoci suna amfani da gwajin jini. Wannan gwaji yana duba samuwar ƙwayoyin cutar Flavivirus ko kuma rigakafin garkuwar jiki (antibodies) da jiki ya samar bayan kamuwa. Gwajin jini yana taimakawa wajen tabbatar da cewa rawaya a fata ko zazzaɓi ba daga wani dalili daban ba ne, sannan yana ba da damar gano cutar a matakin farko kafin ta yi tsanani.
Gwaje‑gwajen hanta
Idan alamomin cutar sun haɗa da jaundice, wato launin rawaya a fata da idanu, likitoci na iya yin gwaje‑gwajen hanta domin tantance yadda hanta ke aiki. Wannan na iya haɗawa da aikin hanta, bilirubin, da sauran sinadarai da ke nuna lalacewar hanta. Gwaje‑gwajen hanta suna taimakawa wajen tantance tsananin cutar da yadda za a tsara kulawa ga mara lafiya.
Bambancin shawara da sauran cututtuka
Launin rawaya, zazzaɓi, amai, da gajiya suna bayyana a wasu cututtuka kamar typhoid, malaria, ko ciwon hanta. Don haka, likitoci na yin gwaje-gwajen bambance‑bambancen cutar domin tabbatar da cewa alamomin da ake gani suna da alaƙa da cutar shawara, ba wata cuta daban ba. Wannan yana rage yin kuskure wajen ba da kulawa da kuma magani, saboda wasu cututtuka na bukatar matakai daban daga cutar shawara.
Hanyoyin magani da kulawa
Cutar shawara cuta ce da ƙwayar cuta ke haddasawa, wanda hakan ke nufin babu magani na musamman da zai kashe ƙwayar cutar kai tsaye kamar yadda ake da magunguna ga wasu cututtuka. Saboda haka, kulawa da mara lafiya ya dogara ne a kan rage alamomin cutar, tallafa wa jiki, da kare hanta da sauran gaɓoɓin jiki daga matsaloli.
A farkon kwanaki na cutar, zazzaɓi mai tsanani, ciwon kai, gajiya, da amai na iya hana mutum samun kuzari da sauƙin motsi. Likitoci suna bayar da kulawa ta hanyoyi kamar shan ruwa mai yawa domin hana bushewar jiki, amfani da magunguna masu rage zazzaɓi da ciwon jiki idan likita ya amince, da kuma hutu mai yawa domin ba jiki damar yaƙi da ƙwayar cuta. Wannan kulawa tana taimakawa wajen rage raɗaɗin cutar a jiki yayin da garkuwar jiki ke yaƙi da ita.
Idan cutar ta shafi hanta sosai, wanda ke bayyana launin rawaya a fata da idanu, ana ƙara kulawa musamman ga hanta. Likitoci na sa ido kan aikin hanta, suna duba alamomin da ke nuna rauni ko matsaloli kamar taruwar sinadarin bilirubin a jini, fitsari mai duhu, da kumburi a ciki. Wannan na taimaka wa likitoci wajen tantance tsananin cutar da yadda za a tsara kulawa ga mara lafiya.
A lokutan da cutar ta yi tsanani, wanda zai iya haɗawa da zubar jini, matsaloli a tsarin jini, ko tsananin lalacewar hanta, ana bukatar kulawa a asibiti. A irin wannan hali, mara lafiya na iya bukatar a saka shi a sashen ICU domin samun kulawa ta musamman, kulawa da ruwa da sinadarai a jiki, da sa ido kan alamomin da ke nuna tsanani. Asibiti yana bayar da damar yin dukkan gwaje‑gwajen da suka dace, da bayar da kulawa ta gaggawa idan wasu matsaloli suka bayyana, wanda hakan na rage haɗarin mutuwa.
Muhimmin abu a nan shi ne fahimtar cewa maganin cutar shawara ba ya dogara da ƙwayoyin na musamman da za su kashe ƙwayar cutar kai tsaye, sai dai a ba jiki damar yaƙi da cutar tare da tallafa wa tsarin jiki. Rigakafi da matakan kariya daga sauro suna da matuƙar muhimmanci domin hana kamuwa da cutar gabaɗaya, saboda cutar kan iya kasancewa mai haɗari musamman ga tsofaffi, jarirai, da mutanen da ba su taɓa yin allurar rigakafi ba.
Hanyoyin rigakafi da kariya
Hanya mafi inganci wajen hana kamuwa da cutar shawara ita ce allurar rigakafi, wadda ake yi wa mutane daga yara har zuwa manya, musamman a yankunan da cutar ke yawan faruwa. Wannan allura tana ba jiki damar ƙirƙirar garkuwar jiki da za su iya yaƙar ƙwayar cutar idan mutum ya kamu da ita a gaba. Yin rigakafin cutar shawara na da muhimmanci saboda yana rage yaɗuwar cutar a cikin al’umma baki ɗaya, yana kuma kare mutanen da ba su taɓa kamuwa da cutar ba, musamman ma yara da tsofaffi da ke da rauni a tsarin garkuwar jiki.
Baya ga rigakafi, matakan kariya daga cizon sauro suna taka muhimmiyar rawa wajen hana cutar yaɗuwa. Muhimmin abu na farko shi ne tsaftar muhalli, wanda ya haɗa da rufe ruwan da ke tsayawa a kwatoci, tukwane, ko wasu ababen zuba ruwa, da kuma kwashe shara da abubuwan da ke tara ruwa. Wannan na hana sauro samun wurin haihuwa, kuma hakan na rage yawan sauro masu ɗauke da ƙwayar cuta a cikin al’umma.
Haka kuma, mutane na iya kare kansu ta amfani da tufafi mai rufe jiki wanda zai hana sauro samun damar cizon fata, da kuma amfani da magungunan kashe sauro a cikin gida da wajen gida, musamman a wuraren da sauro ke yawan fitowa kamar gefen gida, gonaki, ko ruwan da ke tsaye. Yin amfani da wannan matakai a lokaci guda yana rage yiwuwar kamuwa da cutar sosai.
A ƙarshe, yana da muhimmanci a tabbatar da yawaita yin allurar rigakafi a wuraren da cutar ke yaɗuwa. Wannan yana rage yaɗuwar cutar daga mutum zuwa mutum ta hanyar sauro, yana kuma taimakawa wajen hana ɓarkewar annobar cutar a cikin al’umma. Rigakafi da tsaftar muhalli suna aiki tare wajen kare lafiyar jama’a, rage mutuwa, da alkinta tattalin arzikin yankunan da cutar ke yaɗuwa.
Illoli da haɗarin shawara
Cutar shawara tana da babban haɗari ga rayuwar mutane idan ba a kula da ita da wuri ba. Mutanen da suka kamu da cutar musamman a matakai masu tsanani na iya fuskantar mutuwa cikin sauri, saboda ƙwayar cutar na iya lalata hanta, har ta kasa tace sinadarin bilirubin yadda ya kamata, sannan kuma tana iya shafar tsarin jini da sauran gaɓoɓin jiki. Wannan na iya haifar da zubar jini ta baki, hanci, ko fitsari, matsalolin hanta masu tsanani, kumburin ciki, da matsaloli a ƙwaƙwalwa ko ga gaɓoɓin jiki na ciki.
Illolin cutar ba su tsaya ga mutum ɗaya kawai ba; yaɗuwar sauro mai ɗauke da cutar a cikin al’umma na iya haifar da narkewar annoba, inda mutane da yawa ke kamuwa a lokaci guda. Wannan na janyo babban ƙalubale ga tsarin lafiyar al’umma, yana kara yawan mutuwa, kuma yana shafar tattalin arziki saboda rashin aiki da kuma kashe kuɗaɗe wajen kulawa da marasa lafiya. Haka nan, yaɗuwar cutar a cikin al’umma na iya kawo tsoro da rashin kwanciyar hankali, musamman a yankunan da sauro ke da yawa kuma mutane ba su samu rigakafi ba.
Muhimman shawarwari
Idan aka ga alamomin cutar shawara, musamman zazzabi mai tsanani, amai, launin rawaya a fata ko idanu, ko wasu alamomi na tsanani kamar zubar jini, yana da matukar muhimmanci a nemi likita nan da nan. Wannan zai taimaka wajen gano cutar da wuri, tabbatar da irin kulawar da ake bukata, da rage haɗarin tsanani ko mutuwa.
Abu mai muhimmanci shi ne fahimtar cewa cuta ce mai yaɗuwa ta sauro, ba kawai launin rawaya a fata ko idanu ba ce. Kariya daga sauro, tsafta, da rigakafi suna taka muhimmiyar rawa wajen hana kamuwa.
Rigakafi da tsafta suna daga cikin matakan da suka fi tasiri wajen kare mutum da ma al’umma daga cutar. Yin allurar rigakafi yana ba jiki damar samar da garkuwar jiki da za ta yaƙi ƙwayar cutar idan mutum ya kamu, yayin da tsafta da matakan hana sauro haihuwa ke rage yaɗuwar cutar a cikin al’umma. Rashin aiwatar da waɗannan matakai na iya haifar da narkewar cutar da matsalolin lafiya masu tsanani, don haka su ne ginshiƙan kariya daga cutar shawara.
Manazarta
Gillott, C. (2025, May 23). Everything you need to know about jaundice. Medical News.
Joseph, A., & Samant, H. (2023, August 8). Jaundice. StatPearls – NCBI Bookshelf. .
Professional, C. C. M. (2026a, January 7). Adult jaundice. Cleveland Clinic.
Website, N. (2022, February 10). Newborn jaundice. nhs.uk.
4Nazari. (2019, September 21). yellow fever/cutar shawara. Nazari.
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.