Typhus wata tsohuwar cuta ce mai yaɗuwa wadda ta daɗe tana barazana ga lafiyar ɗan Adam tun ƙarnoni da dama da suka wuce. Cutar ta shahara musamman a tarihi saboda rawar da ta taka wajen haddasa manyan annobobi a lokutan yaƙe-yaƙe, yunwa, ƙaura, da rayuwa a wuraren da ke fama da cunkoso da rashin tsafta. A irin waɗannan yanayi ne Typhus ke samun damar yaɗuwa cikin sauri, inda take haddasa zazzaɓi mai tsanani da raunin jiki, kuma a lokuta da dama ta yi sanadin mutuwar mutane da yawa kafin a gano hanyoyin magani na zamani.
Duk da cigaban fannin kimiyya da likitanci, Typhus har yanzu ba ta gushe gabaɗaya ba. Ana ci gaba da samun ta a wasu sassan duniya, musamman a yankunan da talauci, cunkoso, rashin tsafta, da matsalolin tsaro ke hana samun ingantaccen tsarin kiwon lafiya. Cutar na da muhimmanci a fannin lafiyar jama’a saboda tana da alaƙa kai tsaye tsakanin cututtuka da yanayin zamantakewa, tsafta, da kula da muhalli.
Scrub typhus da daga cikin nau’in typhus da ke yaɗuwa ta hanyar ƙananan ƙwarin gara da ke rayuwa a ciyayi da dazuzzuka.
A fannin ilimin cututtuka, Typhus tana daga cikin cututtukan da ake kira vector-borne diseases, wato cututtukan da ke yaɗuwa ta hanyar wasu ƙananan halittu kamar ƙwari. Fahimtar Typhus na taimaka wa masana da hukumomin lafiya wajen tsara matakan kariya, sa ido, da magani, musamman a lokutan rikice-rikice da bala’o’i da ke haddasa taruwar mutane a wuri guda ba tare da kula da tsafta ba.
Ma’anar cutar typhus
Typhus cuta ce mai yaɗuwa wadda ƙwayoyin cuta daga rukunin Rickettsia ke haddasawa. Waɗannan ƙwayoyin cuta ba sa rayuwa da kansu a muhalli kamar wasu ƙwayoyin cuta, suna buƙatar shiga cikin jikin halittu masu rai domin su rayu su yawaita. A mafi yawan lokuta, ƙwari irin su kwarkwata, fleas, ko gara ne ke ɗaukar ƙwayoyin cutar daga dabba ko mutum mai ɗauke da ita, sannan su watsa ta zuwa wani mutum ta hanyar cizo ko taɓa fata mai rauni.
A ilimin likitanci, ana kallon Typhus a matsayin cutar zazzaɓi mai tsanani wadda ke shafar jiki baki ɗaya, musamman tsarin jini da garkuwar jiki. Bayan kamuwa da cutar, ƙwayoyin Rickettsia na shiga cikin ƙwayoyin jini da wasu sassan jiki, inda suke haddasa kumburi, zazzaɓi, da raunin gaɓoɓi. Wannan ne ya sa Typhus ke da haɗari idan ba a gano ta da wuri ba, domin tana iya kaiwa ga lalacewar wasu muhimman gaɓoɓin jiki.
Kalmar “Typhus” ta samo asali ne daga harshen Girka typhos, wadda ke nufin hazo ko rikicewar hankali. An yi amfani da wannan suna ne saboda yadda masu cutar ke fama da zazzaɓi mai tsanani wanda kan haifar da ruɗani, kasala, da rashin fahimta a wasu lokuta. Wannan ma’ana ta tarihi na nuna irin tsananin tasirin da cutar ke yi ga jiki da ƙwaƙwalwa.
A taƙaice, Typhus cuta ce mai alaƙa da ƙwari, rashin tsafta, da yanayin rayuwa, wadda ke haɗawa da ilimin cututtuka da tarihin ɗan Adam. Fahimtar ma’anarta da tushenta na taimakawa wajen bambance ta da wasu cututtukan zazzaɓi masu kama da ita, da kuma shimfiɗa tubalin fahimtar nau’o’inta, hanyoyin yaɗuwa, alamomi, da matakan kariya.
Nau’o’in cutar typhus
Cutar typhus tana da nau’o’i daban-daban, waɗanda ake bambance su bisa ga irin ƙwayar cutar Rickettsia da ke haddasawa, da kuma irin ƙwarin da ke ɗaukar ƙwayar cutar zuwa ga mutum. Duk da cewa nau’o’in suna da alaƙa da juna, amma suna bambanta ta fuskar hanyar yaɗuwa, tsananin cutar, da yanayin al’ummomin da suka fi kamuwa.
Epidemic typhus
Nau’in farko ita ce epidemic typhus, wadda kuma ita ce mafi shahara a tarihi sannan mafi tsanani. Wannan nau’in tana yaɗuwa ne ta hanyar kwarkwatar jiki, musamman a wuraren da ake fama da cunkoso, rashin tsafta, yunwa, ko rikice-rikicen yaƙi. Epidemic typhus na haddasa zazzaɓi mai tsanani, raunana jiki, da rikicewar tunani, kuma a baya ta haddasa yawaitar mutuwa kafin a gano magungunan zamani. Saboda sauƙin yaɗuwarta a cikin jama’a, wannan nau’in ta fi haddasa manyan annobobi a tarihi.
Endemic typhus
Nau’i na biyu ita ce endemic typhus, wadda ake kira murine typhus. Wannan nau’in yawanci tana da alaƙa da ƙwarin fleas da ke rayuwa a jikin ɓeraye da wasu ƙananan dabbobi. Endemic typhus ta fi faruwa a wuraren da ɓeraye ke yawaita, musamman a wasu birane ko yankunan da tsafta ke da rauni. Alamominta ba su kai tsananin na epidemic typhus ba, amma har yanzu tana iya jawo zazzaɓi, ciwon kai, da gajiya mai tsanani idan ba a kula da ita ba.
Scrub typhus
Akwai kuma scrub typhus, wadda ke yaɗuwa ta hanyar ƙananan ƙwarin gara da ke rayuwa a ciyayi da dazuzzuka. Wannan nau’in ta fi shahara a wasu sassan Asiya da yankunan da ke da dazuzzuka. Scrub typhus na faruwa ne musamman ga mutanen da ke aikin gona, farauta, ko shiga dazuzzuka, inda suke hulɗa da muhalli mai ɗauke da waɗannan ƙwari. Duk da cewa ba ta yaɗuwa kai tsaye daga mutum zuwa mutum, amma tana iya zama mai tsanani idan ba a gano ta da wuri ba.
Waɗannan nau’o’i uku na typhus suna nuna cewa cutar ba guda ɗaya ba ce, rukunai ne na cututtuka masu alaƙa da juna, waɗanda dukkaninsu ke da alaƙa da ƙwari, tsafta, da yanayin muhalli. Fahimtar bambancin nau’o’in na da muhimmanci wajen gano cutar da kuma zaɓar hanyar magani da kariya da ta dace.
Tarihin cutar typhus
Typhus na daga cikin cututtukan da suka fi yin tasiri a tarihin ɗan Adam, musamman kafin bunƙasar ilimin kimiyyar lafiya da tsafta. An gano cutar tun ƙarnoni da dama da suka wuce, kuma ta yi fice a lokutan da mutane ke rayuwa a cikin mawuyacin hali, kamar yaƙe-yaƙe, ƙaura, yunwa, da tsare-tsare na soji. A irin waɗannan yanayi, cunkoso da rashin tsafta sun ba wa ƙwari damar yaɗa cutar cikin sauri.
A tsakiyar zamanai, musamman a yankin Turai, typhus ta haddasa mace-mace masu yawa a cikin birane da sansanonin sojoji. A lokutan yaƙe-yaƙe, an fi samun mutuwar mutane dalilin typhus fiye da kisan da makamai suka haddasa, abin da ya nuna irin haɗarin cutar a wancan lokaci. Mutane da dama sun ɗauki cutar a matsayin wani bala’i na dabi’a, saboda rashin fahimtar yadda take yaɗuwa da kuma rashin ingantattun hanyoyin magani.
A ƙarni na goma sha takwas da na goma sha tara, typhus ta ci gaba da zama babbar barazana, musamman a gidajen gyaran hali, sansanonin gudun hijira, da jiragen ruwa. A wannan lokaci ne masana kimiyya suka fara danganta cutar da kwarkwata da sauran ƙwari, abin da ya zama babbar nasara a fahimtar cututtukan da ke yaɗuwa ta hanyar ƙwari. Wannan ganowa ta taimaka wajen fara tsara matakan tsafta da kariya domin rage yaɗuwar cutar.
Shigowar ƙarni na ashirin, musamman bayan gano magungunan antibiotics, tasirin typhus ya ragu sosai a ƙasashe masu cigaban tsarin kiwon lafiya. Duk da haka, a lokutan rikice-rikice, bala’o’i, da yaƙe-yaƙe, har yanzu ana iya samun ɓullar cutar, musamman a yankunan da ke fama da talauci da rashin tsari na kiwon lafiya.
A yau, tarihin typhus ya zama darasi mai muhimmanci ga duniya, domin yana nuna yadda cututtuka ke bunƙasa a wuraren da ake fama da rashin tsafta da cunkoso. Haka kuma, yana jaddada muhimmancin rigakafi, tsaftar muhalli, da ingantaccen tsarin kiwon lafiya wajen kare al’umma daga cututtuka masu yaɗuwa.
Hanyoyin yaɗuwar cutar typhus
Cutar typhus tana yaɗuwa ne ta hanyar ƙwari masu zuƙar jini, ba ta yaɗuwa kai tsaye daga mutum zuwa mutum ta hanyar taɓa jiki ko gaisuwa. Babban abin da ke taimaka wa yaɗuwar cutar shi ne hulɗa tsakanin mutane da ƙwari a wuraren da ake fama da cunkoso, rashin tsafta, da talauci.
Hanyar yaɗuwar epidemic typhus
A nau’in epidemic typhus, hanyar yaɗuwar cutar ta fi alaƙa da kwarkwatar jiki. Lokacin da kwarkwata ta ciji mutum mai ɗauke da ƙwayar cutar, cutar tana shiga jikinta, sannan idan ta ciji wani mutum, tana iya fitar da najasarta a kan fatar jiki. Idan mutum ya shafa wurin da aka cije shi, ko ya sosa fatar, ƙwayar cutar na shiga jiki ta cikin ƙananan raunuka ko wurin da ya buɗe a jikin fatar. Wannan hanya ce ta sa epidemic typhus ke saurin yaɗuwa a sansanonin sojoji, gidajen gyaran hali, sansanonin gudun hijira, da wuraren da mutane ke rayuwa cikin cunkoso da rashin tsafta.
Hanyar yaɗuwar endemic typhus
A endemic typhus (murine typhus), yaɗuwar cutar tana da alaƙa da fleas, musamman waɗanda ke rayuwa a jikin ɓeraye da wasu ƙananan dabbobi. Fleas na ɗaukar ƙwayar cutar daga dabba mai ɗauke da ita, sannan su iya yaɗa cutar zuwa mutum ta hanyar cizo ko ta najasar da suke bari a kan fata. Wannan nau’in ya fi bayyana a birane ko yankunan da ɓeraye ke yawaita, musamman inda tsaftar muhalli ke da rauni.
Hanyar yaɗuwar scrub typhus
Game da scrub typhus, cutar na yaɗuwa ne ta hanyar ƙananan ƙananan ƙwarin gara da ke rayuwa a cikin ciyayi, dazuzzuka, ko gonaki. Mutane kan kamu da cutar ne yayin da suka shiga irin waɗannan wurare, musamman manoma, masu farauta, ko masu aikin dazuzzuka. Ƙwarin na cizon fata, su kuma shigar da ƙwayar cutar kai tsaye cikin jiki. Wannan nau’in ba shi da alaƙa da cunkoson birane, sai dai da yanayin muhalli da aikin da mutum ke yi.
Gaba ɗaya, yaɗuwar typhus na da alaƙa kai tsaye da yanayin rayuwa, tsafta, da hulɗa da ƙwari. Rashin tsaftace muhalli, rashin wanke tufafi yadda ya kamata, da rayuwa a wuraren da ƙwari ke yawaita suna ƙara haɗarin kamuwa da cutar.
Alamomin cutar typhus
Alamomin typhus sukan fara bayyana ne bayan kwanaki kusan 7 zuwa 14 da kamuwa da cutar, kodayake wannan na iya bambanta daga nau’i zuwa nau’i. A farkon mataki, alamomin cutar kan yi kama da na wasu cututtukan zazzaɓi q, abin da kan sa a rikice wajen gane cutar da wuri.
Mafi shaharar alamar typhus shi ne zazzaɓi mai tsanani, wanda kan tashi nan da nan, ya kuma daɗe yana ci gaba. Wannan zazzaɓi yawanci yana tare da ciwon kai mai tsanani, jin sanyi da rawar jiki, da gajiya mai tsanani wadda ke sa mutum ya kasa yin ayyukansa na yau da kullum. Mutane da dama suna fama da ciwon jiki da gaɓoɓin jiki, wanda ke ƙara raunana jiki.
Bayan wasu kwanaki, yawanci ana iya ganin bayyanar kuraje ko kumburin fata a wasu sassan jiki, musamman a jiki ko ƙirji, kodayake ba lallai ba ne wannan alama ta bayyana a kowane mai cutar. A wasu lokuta, cutar kan shafi tsarin narkewar abinci, inda mutum zai fuskanci rashin cin abinci, tashin zuciya, amai, ko ciwon ciki.
A lokuta masu tsanani, musamman a nau’in epidemic typhus, cutar na iya shafar ƙwaƙwalwa da tsarin jijiyoyi. Wannan kan haifar da ruɗani, rikicewar tunani, rashin fahimta, ko ma suma. Ga wasu mutane, musamman tsofaffi ko masu raunin garkuwar jiki, alamomin na iya tsananta su kai ga matsalolin zuciya, numfashi, ko lalacewar wasu muhimman sassan jiki.
Idan ba a gano typhus da wuri ba kuma ba a yi magani cikin gaggawa ba, alamomin na iya tsananta su zama barazana ga rayuwa. Saboda haka, fahimtar hanyoyin yaɗuwarta da kuma gane alamominta da wuri na da matuƙar muhimmanci wajen rage barazanar mutuwa da daƙile yaɗuwar cutar a cikin al’umma.
Illoli da matsalolin cutar typhus
Typhus na iya haifar da matsaloli masu tsanani, musamman idan ba a gano cutar da wuri ba ko kuma ba a yi magani a kan lokaci ba. Mafi yawancin mutane masu kamuwa da cutar suna iya murmurewa, amma ga wasu, musamman tsofaffi, masu rauni ko rashin garkuwar jiki, cutar na iya kaiwa ga haɗari mai tsanani.
Illolin typhus sun haɗa da lalacewar garkuwar jiki, inda majinyaci zai ji gajiya mai tsanani, raunana jiki, da ciwon jiki da gaɓoɓi. A wasu lokuta, musamman a nau’in epidemic typhus, cutar kan shafi hanyoyin jijiyoyi da ƙwaƙwalwa, wanda ke haifar da ruɗani, rikicewar tunani, rashin fahimta, ko ma suma.
Matsalolin na iya haɗawa da matsalolin zuciya da numfashi, musamman idan cutar ta shafi jini ko ta kai ga kumburin jijiyoyi. Rashin kulawa da wuri na iya kaiwa ga mutuwa, musamman ga tsofaffi ko masu fama da sauran cututtuka.
A mafi tsananin mataki, typhus na iya haifar da matsalolin jini kamar hawan jini mara daidaito, zubar jini a wasu sassan jiki, da gaggawar lalacewar sassan jiki. Wannan ya sa typhus ke ɗaya daga cikin cututtukan da ke buƙatar kulawar gaggawa daga likitoci.
Hanyoyin gwaje-gwaje da tantance typhus
Gwajin jini
Ana amfani da jini na majinyaci don gano kasancewar ƙwayar cutar ko antibodies da jiki ya samar. Gwaje-gwaje irin su Weil-Felix test, ELISA, ko immunofluorescence assay (IFA) suna taimakawa wajen tabbatar da kamuwa da typhus.
Polymerase Chain Reaction (PCR)
PCR na da matuƙar amfani wajen gano DNA na ƙwayar cutar a cikin jini ko wasu sassan jiki. Wannan hanya tana bayar da sakamako cikin sauri da inganci, musamman a farkon kamuwa da cutar.
Serological Tests
Ana amfani da serology don gano antibodies da jiki ya samar bayan kamuwa da cutar. Hanyoyi irin su ELISA na taimakawa wajen tabbatar da kamuwa da typhus a baya ko a binciken epidemiology.
Rapid Diagnostic Tests (RDTs)
Wasu ƙasashe suna amfani da RDTs don gano typhus cikin sauri, musamman a wuraren da ba a da cikakkun asibitoci ko dakunan gwaje-gwaje. Wannan yana taimakawa wajen ɗaukar matakan gaggawa da kula da lafiyar jama’a cikin lokaci.
Haɗa dukkan hanyoyin gwaje-gwajen – amfani da blood tests, PCR, serology, da RDTs – na tabbatar da cewa typhus za a iya gano ta da wuri, wanda hakan ke taimakawa wajen rage haɗarin mutuwa da hana yaɗuwar cutar a cikin al’umma.
Maganin typhus
Typhus na buƙatar kulawa ta gaggawa domin rage haɗarin mutuwa da matsalolin da cutar ke haifarwa. Magani na asali shi ne amfani da antibiotics, musamman doxycycline ko wasu magunguna kamar chloramphenicol, dangane da yanayin lafiyar majinyaci da nau’in typhus. Antibiotics na taimakawa wajen kawar da ƙwayar cutar daga jiki, rage zazzabi, gajiya, da ciwon jiki, sannan su hana cutar kaiwa ga sassan jiki da suka fi rauni.
Tallafi wa jiki yana da matuƙar muhimmanci a yayin da ake kan magani. Wannan ya haɗa da shan ruwa mai yawa don hana bushewar jiki, hutu mai kyau domin murmurewa daga gajiya da ciwon jiki, da kuma kula da abinci mai sauƙin narkewa. A wasu lokuta, likitoci na iya ba da magungunan rage zazzaɓi da ciwon jiji, kamar paracetamol, amma a guji amfani da wasu magunguna irin su NSAIDs idan akwai matsalolin jini ko hanta.
Kariya daga typhus
Kariya ta fi dacewa fiye da magani kawai. Wannan ya haɗa da rage hulɗa da ƙwarin da ke ɗauke da ƙwayar cutar, tsaftace muhalli, da kaucewa wuraren da sau da yawa ake samun ɓarkewar cutar. A wuraren da mutane ke da cunkoso ko inda tsafta ke da rauni, kamar sansanonin soja, makarantu, ko kasuwanni, ana buƙatar matakan kariya na musamman domin hana yaɗuwar typhus.
Rigakafin typhus
Rigakafin typhus ya wanzu musamman ga mutanen da ke cikin haɗari mafi yawa. Wannan ya haɗa da ma’aikatan kiwon lafiya da ke aiki a wuraren da aka sami ɓarkewar cutar, masu aikin bincike da ke hulɗa da ƙwari masu ɗauke da ƙwayar cutar, da mutanen da ke zaune ko ziyartar wuraren da aka samu ɓarkewar cutar.
Rigakafin yana taimakawa wajen rage haɗarin kamuwa da typhus, amma a mafi yawan ƙasashe ana mai da hankali ne kan matakan kariya na muhalli da tsafta, kamar lura da ƙwari masu ɗauke da cutar, tsaftace wuraren zama, da wayar da kan jama’a game da hanyoyin yaɗuwar cutar.
A wasu lokuta, musamman idan an sami haɗarin kamuwa da cutar cikin gaggawa, ana amfani da prophylactic antibiotics tare da rigakafi domin ƙarin kariya. Haɗa matakan rigakafi da tsaftar muhalli da rage hulɗa da ƙwari masu ɗauke da cutar na taimakawa wajen hana yaduwar cutar cikin al’umma, rage haɗarin mutuwa, da tabbatar da cewa ma’aikatan lafiya da jama’a sun sami kariya daga typhus.
Typhus a Najeriya
A Najeriya, typhus ba ta yawaita sosai ba, amma an tabbatar da kasancewarta ta hanyar rahotannin asibitoci da binciken kimiyya. Ɓarkewar cutar na faruwa ne musamman a lokutan damina da kuma a wuraren da tsafta ke da rauni, inda kwari masu ɗauke da ƙwayar cutar ke yawan samuwa. Wannan na nufin cewa yankunan karkara, sansanonin soja, kasuwanni, da wasu birane da ake samun matsaloli wajen tsafta na iya zama wuraren da cutar ke fi yaduwa.
Rashin tsarin lura na ƙasa baki ɗaya game da typhus yana sa a sami wahalar tantance yaɗuwar cutar da samun cikakkiyar ƙididdigar masu kamuwa da ita. Sau da yawa, mutane na samun kulawa a asibitoci ne kawai lokacin da alamomin cutar suka bayyana, wanda hakan ke sa yaɗuwar cutar ta kasance a ɓoye a wasu lokuta.
Duk da haka, matakan kariya sun kasance mafi inganci wajen rage haɗarin yaɗuwar typhus a Najeriya. Waɗannan matakai sun haɗa da tsaftace muhalli, rage hulɗa da ƙwari masu ɗauke da cutar, lura da lafiyar ƙwari a kasuwanni da wuraren kiwo, da kuma wayar da kan al’umma kan alamomin cutar da hanyoyin kariya.
Haka kuma, NCDC da sauran cibiyoyin lafiya suna lura da ɓarkewar cutar, suna ba da kayan kariya, horo ga ma’aikatan lafiya, da shawarwari ga jama’a domin tabbatar da ingantaccen rigakafi da matakan kariya. Wannan haɗin gwiwa yana taimakawa wajen hana yaɗuwar cutar, rage haɗarin mutuwa, da tabbatar da cewa jama’a da ma’aikatan lafiya sun samu kariya daga typhus.
Manazarta
Centers for Disease Control and Prevention. (2025, December 11). Clinical overview of typhus fevers.
Encyclopaedia Britannica, The Editors of. (2025). Typhus. Britannica.
MedlinePlus. (2024). Typhus: MedlinePlus Medical Encyclopedia. U.S. National Library of Medicine.
Public Health Reference Sheet. (2025). Typhus fever public health reference sheet. U.S. Department of Defense.
Rauch, J., Eisermann, P., Noack, B., Mehlhoop, U., Muntau, B., & Tappe, D. (2018). Typhus group rickettsiosis, Germany, 2010–2017. Emerging Infectious Diseases, 24(7).
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da kuka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.