Yahudawa suna ɗaya daga cikin tsofaffin al’ummomi da ƙabilu masu tarihin da ya daɗe a duniya. Tarihinsu yana komawa zuwa dubban shekaru a baya, kuma yana da alaƙa da wasu muhimman abubuwan da suka faru a tarihin Gabas ta Tsakiya da ma tarihin ɗan Adam gabaɗaya. A tsawon wannan lokaci, Yahudawa sun kasance al’umma mai haɗin kai ta fuskar addini, al’adu, da tarihi, duk da cewa sun rayu a cikin ƙasashe da al’ummomi daban-daban a duniya.
Kalmar “Yahudi” tana da asali daga kalmar Yahuda, wanda guda ne daga cikin ‘ya’yan Annabi Ya’qub (A.S), wanda ake kira Isra’ilu. A cikin tarihin Bani Isra’ila, Yahuda ya kasance ɗaya daga cikin manyan kakanni na ƙabilun Isra’ila goma sha biyu. Daga baya, sunan Yahuda ya zama suna da ake amfani da shi don kiran mutanen da suka fito daga wannan ƙabila. A hankali, kalmar ta faɗaɗa ma’anarta har ta fara nufin duk mutanen da suke cikin al’ummar Isra’ila ko kuma waɗanda suke bin addinin Yahudanci.
A harshen Hausa, ana amfani da kalmar “Yahudi” don nufin mutum ɗaya daga cikin wannan al’umma, yayin da kalmar “Yahudawa” ke nufin jama’a ko al’umma gabaɗaya. Wannan kalma tana iya bayyana mutanen da suka samo asali daga zuriyar Isra’ilu, ko kuma waɗanda suka rungumi addinin Yahudanci kuma suka shiga cikin al’ummar Yahudawa ta fuskar addini da al’adu. Saboda haka, kalmar Yahudawa tana haɗa ma’anar ƙabila da kuma ma’anar addini a lokaci guda.
Asalin tarihin Yahudawa yana da alaƙa da ƙasar Isra’ila a tarihi da yankunan da ke kusa da ita a Gabas ta Tsakiya. A wannan yanki ne aka samu farkon al’ummar Isra’ila, inda suka kafa ƙauyuka da birane masu muhimmanci a tarihin su. A cikin wannan wuri ne aka kafa tsarin zamantakewa da addini wanda ya zama ginshiƙin rayuwar Yahudawa. Daga nan ne kuma aka samu daular Isra’ila ta farko wadda ta bunƙasa a ƙarƙashin shugabanni da sarakuna na farko na Bani Isra’ila.
Tun daga farkon tarihinsu, Yahudawa sun kasance al’umma mai tsarin rayuwa na musamman. Addini ya kasance ginshiƙin rayuwar su, kuma dokokin addini sun shafi kusan dukkan fannoni na rayuwar yau da kullum. Wannan ya haɗa da yadda suke yin ibada, yadda suke gudanar da aure da iyali, yadda suke cin abinci, da yadda suke hulɗa da sauran al’ummomi. Saboda haka, addini ba wai kawai tsarin ibada ba ne a wurinsu, amma yana da alaƙa kai tsaye da zamantakewa da tsarin rayuwa.
Wannan haɗin kai tsakanin addini da rayuwa ya taimaka wajen kiyaye ainihin al’ummar Yahudawa tsawon ƙarni da dama. Duk da cewa sun fuskanci hijira, mamayewa, da kuma rarrabuwar kai a sassa daban-daban na duniya, Yahudawa sun ci gaba da riƙe al’adunsu da addininsu. Wannan ne ya sa al’ummar Yahudawa ta ci gaba da kasancewa al’umma mai ƙarfi da haɗin kai duk da kasancewarsu a ƙasashe daban-daban.
Mahimmancin Yahudawa a tarihin duniya yana da girma matuƙa. A fannin addini, Yahudanci shi ne tushen wasu manyan addinai na duniya, musamman Kiristanci da Musulunci. Littattafan addinin Yahudanci da labaran Annabawa da ke cikinsu sun yi tasiri sosai a cikin waɗannan addinai biyu. Saboda haka, tarihin Yahudawa yana da alaƙa kai tsaye da tarihin addinai da dama da suka yi tasiri a rayuwar miliyoyin mutane a duniya.
Baya ga addini, Yahudawa sun taka muhimmiyar rawa a fannoni da dama na rayuwar ɗan Adam. A tsawon tarihi, sun ba da gudummawa mai yawa a fannin ilimi, falsafa, kimiyya, fasaha, da kasuwanci. A wasu lokuta, Yahudawa sun kasance cikin manyan masu tunani da masana da suka taimaka wajen bunƙasa ilimi da kimiyya a duniya. Tasirin su ya bayyana a fannoni da dama na rayuwar zamani, musamman a fannin bincike, ilimi, da kuma cigaban fasaha.
A halin yanzu, yawan Yahudawa a duniya ya kai kusan miliyan goma sha biyar zuwa miliyan ashirin. Mafi yawan su suna zaune ne a ƙasar Isra’ila da kuma Amurka. Haka kuma akwai manyan al’ummomin Yahudawa a Turai, Latin Amurka, Afirka, da wasu sassan Asia. Duk da kasancewar su a cikin al’ummomi daban-daban, Yahudawa da dama suna ci gaba da kiyaye addininsu, harsunansu, da al’adunsu na gargajiya.
Rayuwar Yahudawa a yau ta haɗa tsohon tarihi da kuma rayuwar zamani. A wasu wurare suna rayuwa cikin al’ummomin da ba Yahudawa ba, amma suna ci gaba da gudanar da addininsu da al’adunsu. A wasu wurare kuma, musamman a Isra’ila, Yahudawa suna rayuwa a cikin al’umma da gwamnati da suka ginu bisa tarihinsu da addininsu.
Fahimtar tarihin Yahudawa yana da muhimmanci wajen fahimtar wasu muhimman abubuwa a tarihin duniya. Tarihinsu ya haɗa da labaran ƙaura, gwagwarmaya, nasara, da kuma kiyaye al’adu da addini a cikin yanayi daban-daban. Wannan ne ya sa al’ummar Yahudawa ta kasance ɗaya daga cikin al’ummomin da suka fi tasiri a tarihin ɗan adam.
Asalin Yahudawa
Asalin Yahudawa yana nuni da tushen tarihi, ƙabila, da kuma addinin mutanen da suka kafa al’ummar Isra’ila ta farko a Gabas ta Tsakiya. A fahimtar masana tarihi da masu nazarin al’adu, kalmar “asalin Yahudawa” ba ta takaita ga wuri ko ƙasa kawai ba, domin ta haɗa abubuwa da dama kamar zuriyar ƙabila, tsarin addini, al’adun gargajiya, da kuma dangantaka da yankin da suka fara rayuwa. Wannan asali yana da alaƙa sosai da tsohon yankin da ake kira ƙasar Isra’ila ta tarihi, wadda ta ƙunshi sassa na yankunan Canaan, kwarin kogin Jordan, da wasu wurare a Gabas ta Tsakiya da suka kasance cibiyoyin rayuwar al’ummar Isra’ila a zamanin da.
A cikin tsoffin ruwayoyi da littattafan tarihi, an bayyana cewa asalin Yahudawa yana da alaƙa da zuriyar Annabi Ya’qub (A.S), wanda aka fi sani da suna Isra’ilu. Daga wannan suna ne aka samo kalmar “Bani Isra’ila”, wato zuriyar Ya’qub. Ya’qub yana da ‘ya’ya goma sha biyu, kuma kowanne daga cikinsu ya zama tushen wata ƙabila. Waɗannan ƙabilu goma sha biyu ne suka kafa al’ummar Isra’ila ta farko, wadda daga baya ta zama tushen tarihin Yahudawa a duniya.
Baya ga wannan ma’anar ta ƙabila, asalin Yahudawa yana iya nufin mutanen da suka rungumi addinin Yahudanci kuma suka rungumi al’adun gargajiya na al’ummar Yahudawa. A tarihin duniya, akwai mutane da yawa da suka shiga cikin al’ummar Yahudawa ta hanyar addini ko zamantakewa, ko da kuwa ba su fito daga zuriyar Isra’ila kai tsaye ba. Wannan ya nuna cewa fahimtar asalin Yahudawa ta haɗa abubuwa biyu masu muhimmanci, wato asalin ƙabila da kuma alaka da addini da al’adu.
A fannin al’adu, asalin Yahudawa yana bayyana ta hanyar tsarin rayuwa da suka gada tun daga tsoffin kakanninsu. Wannan ya haɗa da harshensu na gargajiya, al’adun iyali, tsarin addini, da kuma dokoki da suka shafi rayuwar yau da kullum. Waɗannan abubuwa sun taimaka wajen rarrabe Yahudawa daga sauran al’ummomi na Gabas ta Tsakiya tun zamanin da, kuma har yanzu suna taka muhimmiyar rawa wajen kiyaye ainihin al’ummar Yahudawa a ko’ina cikin duniya.
Tsofaffin ra’ayoyi kan asalin Yahudawa
Fahimtar asalin Yahudawa ya samo asali ne daga hanyoyi daban-daban na bincike. Masana tarihi, masu binciken addini, da kuma masana harshe da tarihin al’ummomi duk sun bayar da gudummawa wajen bayyana yadda wannan al’umma ta samo asali. Saboda haka, akwai ra’ayoyi daban-daban da suke ƙoƙarin bayyana tushen Yahudawa daga ɓangarori na tarihi, addini, da kuma ilimin kimiyya.
Ra’ayin masana tarihi
Masana tarihi da dama suna ganin cewa Yahudawa sun samo asali ne daga tsoffin al’ummomin da suka zauna a yankin Canaan a Gabas ta Tsakiya. Wannan yankin yana da matuƙar muhimmanci a tarihin tsoffin al’ummomi, domin a nan ne aka samu wasu daga cikin tsoffin birane da ƙauyuka na duniya. A cikin binciken tarihi, masana sun gano cewa al’ummomin da suka zauna a Canaan suna da alaƙa da wasu kabilu na Semitic waɗanda suka rayu a yankunan Mesopotamia da Levant tun dubban shekaru da suka wuce.
Wasu masana suna ganin cewa al’ummar Isra’ila ta farko ta samo asali ne daga wasu ƙabilu na Canaan waɗanda daga baya suka samar da wata al’umma ta musamman mai alaƙa da addini da tsarin zamantakewa na daban. Wannan ra’ayi yana dogaro da binciken tarihi da kuma nazarin rubuce-rubuce na tsoffin al’ummomi kamar na Misira da Mesopotamia. A cikin wasu rubuce-rubucen tsohuwar Masar, an ambaci wata al’umma da ake kira Isra’ila tun kusan ƙarni na goma sha uku kafin haihuwar Annabi Isa, wanda hakan ke nuna cewa al’ummar Isra’ila ta riga ta kasance a yankin a wancan lokaci.
Haka kuma, binciken tarihi ya nuna cewa al’ummar Isra’ila ta farko ta samu ci gaba ta hanyar haɗuwar ƙabilu daban-daban da suka rayu a yankin Gabas ta Tsakiya. Wannan ya nuna cewa Yahudawa ba su samo asali daga ƙabila guda ɗaya kawai ba, amma daga haɗuwar wasu ƙabilu da suka kafa al’umma guda mai tsari na musamman.
Ra’ayin addinin Yahudanci
A mahangar addinin Yahudanci, asalin Yahudawa yana da alaƙa kai tsaye da Annabi Ibrahim (A.S). A cikin littattafan addinin Yahudanci, musamman cikin littafin At-Taurah, an bayyana cewa Allah ya zaɓi Ibrahim kuma ya yi masa alkawari cewa zuriyarsa za ta zama al’umma mai girma. Wannan alkawari yana da muhimmanci sosai a tarihin Yahudawa, domin shi ne tushen fahimtar cewa al’ummar Yahudawa suna da dangantaka ta musamman da Allah.
A cikin wannan ruwaya, Ibrahim ya haifi Ishaq, sannan Ishaq ya haifi Ya’qub. Daga Ya’qub ne aka samu ƙabilu goma sha biyu da suka kafa al’ummar Isra’ila. Wannan ruwaya ta addini tana nuna cewa Yahudawa suna da asali na musamman wanda ya samo tushe daga dangantakar da Allah ya kafa da kakanninsu.
A fahimtar addinin Yahudanci, wannan dangantaka ba wai kawai dangantaka ce ta jini ba, har ila yau dangantaka ce ta alkawari da addini. Wannan shi ne dalilin da ya sa dokokin addini, ibada, da al’adu suka zama ginshiƙai masu muhimmanci a rayuwar Yahudawa tun daga tsohon zamani har zuwa yau.
Ra’ayin binciken harshe da tarihin bil’adama
Masana harshe da tarihin bil’adama sun bayar da muhimmiyar gudummawa wajen fahimtar asalin Yahudawa. Ta fuskar harshe, an gano cewa harshen Hebrew yana cikin rukunin harsunan Semitic, wanda ya haɗa da wasu harsuna kamar Aramaic, Phoenician, da wasu tsoffin harsuna na Gabas ta Tsakiya. Wannan dangantaka ta harshe tana nuna cewa Yahudawa suna da alaƙa da tsoffin al’ummomin Semitic waɗanda suka rayu a yankin tun zamanin da.
Binciken masana bil’adama kuma ya samar da shaidu masu yawa game da rayuwar tsoffin al’ummomi a yankin Canaan. A wurare da dama, masana sun gano ragowar tsoffin garuruwa, ganuwowi, kayan amfanin yau da kullum, da rubuce rubuce da ke nuna yadda al’ummomin da suka rayu a yankin suka kasance. Waɗannan bincike sun taimaka wajen fahimtar yadda al’ummar Isra’ila ta farko ta rayu, da yadda ta bunƙasa a cikin yanayin Gabas ta Tsakiya.
Har ila yau, wasu binciken masana tarihin bil’adama sun nuna cewa akwai kamanceceniya tsakanin al’adun Isra’ila ta farko da na sauran al’ummomin Canaan. Wannan ya sa wasu masana suka yi imanin cewa al’ummar Isra’ila ta samo asali ne daga cikin waɗannan al’ummomi kafin daga baya ta zama al’umma ta musamman mai tsarin addini da zamantakewa na daban.
Dangantakar Annabi Ibrahim da Yahudawa
Annabi Ibrahim yana ɗaya daga cikin manyan ginshiƙai a tarihin Yahudawa, domin shi ne ake kallon a matsayin kakansu na farko a mahangar addini. A cikin ruwayoyin addini da tarihi, Annabi Ibrahim (A.S) an bayyana shi a matsayin mutum mai imani wanda ya yi hijira daga Mesopotamia zuwa yankin Canaan bisa ga umarnin Allah. Wannan hijira ta zama wani muhimmin mataki a tarihin zuriyar da daga baya ta zama al’ummar Isra’ila.
Annabi Ibrahim ya haifi Ishaq, wanda shi ne ɗan da aka ɗauka a matsayin magajin alƙawarin da Allah ya yi da Annabi Ibrahim. Ishaq ya haifi Ya’qub, wanda daga baya aka ba shi suna Isra’ilu. Ya’qub yana da ‘ya’ya goma sha biyu, kuma kowanne daga cikinsu ya zama tushen wata ƙabila. Waɗannan ƙabilu goma sha biyu ne suka zama ginshiƙan al’ummar Isra’ila ta farko.
Labarin Annabi Ibrahim, Ishaq, da Ya’qub yana da muhimmanci sosai a fahimtar asalin Yahudawa, domin ya haɗa tarihinsu da tsarin addininsu. A cikin wannan labari, zuriyar ƙabila da akidar addini sun zama abubuwa biyu da ba za a iya raba su ba. Wannan haɗaka tsakanin tarihi da addini ta taimaka wajen kafa ainihin al’ummar Yahudawa tun daga tsohon zamani.
Haka kuma, wannan ruwaya ta addini ta yi tasiri sosai a fahimtar dangantakar Yahudawa da sauran al’ummomi na Gabas ta Tsakiya. Saboda zuriyar Annabi Ibrahim ta haɗa da wasu al’ummomi daban-daban, kamar Larabawa da wasu ƙabilu na yankin, tarihin Yahudawa ya kasance cikin wani tsarin dangantaka mai rikitarwa da sauran al’ummomi tun zamanin da.
Saboda haka, fahimtar asalin Yahudawa ba zai cika ba sai an yi la’akari da wannan haɗaka tsakanin tarihi, ƙabila, da addini. Wannan tushen ne ya zama ginshiƙi ga dukkan tarihin Yahudawa daga zamanin tsohuwar Isra’ila har zuwa zamanin da Yahudawa suka watsu a wurare daban-daban da tasirin da suka yi a duniya baki ɗaya.
Rabe-raben Yahudawa a tarihi
Yahudawa na asali
Yahudawa na asali sun fara bayyana a matsayin ƙabila mai zaman kanta a yankin Gabas ta Tsakiya, musamman a ƙasar Canaan, wacce aka fi sani da Isra’ila a tarihi. Wannan lokacin ya haɗa da kafa daular Saul, wanda shi ne sarki na farko a tarihin Isra’ila, sannan daular Dawuda, wanda ya haɗa ƙabilu da birane da dama, da kuma daular Sulaimanu, wadda ta zama shahararriya saboda hikima, zaman lafiya, da haɓɓakar al’umma.
A wannan lokaci, ƙabilu goma sha biyu na Isra’ila sun kafa tsarin zamantakewa na musamman, wanda ya haɗa da jagoranci na sarakuna, shugabannin addini, da shugabannin ƙabilu. Birane kamar Jerusalem, Hebron, da Shechem sun kasance cibiyoyin siyasa da addini. Tsarin zamantakewa da siyasa ya kasance na haɗin kai tsakanin ƙabila, zuriyoyi, da addini, wanda ya bai wa Yahudawa damar ci gaba da kasancewa al’umma mai ƙarfi duk da matsalolin cikin gida da waje.
Yahudawan wajen Isra’ila na farko
Bayan mamayewar Babylonia a ƙarni na 6 kafin Haihuwar Annabi Isa (BCE), Yahudawa da yawa sun fara yaɗuwa zuwa ƙasashe daban-daban, ciki har da Babilon, Roma, da sauran ƙasashen gabas. Wannan ya kawo watsuwar Yahudawa a wajen Isra’ila karo na farko, inda suka zauna a ƙasashe daban-daban, amma suka ci gaba da kiyaye addininsu da al’adunsu.
A wannan wurare, Yahudawa sun kafa cibiyoyin addini da al’adu kamar ɗakunan bauta, makarantu, da wuraren taro na addini. Duk da kasancewar su a ƙasashen waje, sun ci gaba da amfani da harshen Hebrew a rubuce-rubuce na addini, yayin da suke amfani da harsunan yankuna don sadarwa ta yau da kullum. Wannan tsarin ya taimaka wajen tsare al’adu, addini, da tarihi, kuma ya bai wa Yahudawa damar ci gaba da kasancewa al’umma mai haɗin kai duk da rarrabuwar wurin zama.
Rayuwa a cikin ƙasashe daban-daban ta nuna ƙwarewa a fagen kasuwanci, ilimi, da fasaha, inda Yahudawa suka taka muhimmiyar rawa a fannonin tattalin arziki da al’adu na wuraren da suka zauna. Duk da haka, zama a ƙasashen waje ya kawo kalubale na wariya, tsangwama, da rikice-rikicen siyasa, wanda ya ƙarfafi Yahudawa su kasance masu haɗin kai da kiyaye al’adunsu.
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.