Kunama

Kunama dabba ce ƙarama mai tattauran jiki wadda ke cikin rukunin dabbobin da ba su da ƙashi a jiki (invertebrates). Ana samun ta a wurare daban-daban a duniya, musamman a yankuna masu zafi kamar hamada, yankin savanna, da wuraren da ke da duwatsu ko ƙasa busasshiya. Kunama tana daga cikin dabbobin da ake tsoro saboda tana da dafin guba a ƙarshen wutsiyarta, wanda take amfani da shi wajen kare kanta ko kama abin da za ta ci.

A duniya akwai nau’o’in kunama da dama, wasu dafinsu yana da ƙarfi sosai har yana iya cutar da ɗan Adam, musamman yara da tsofaffi. Wasu kuma dafinsu ba shi da ƙarfi sosai, yana iya haifar da ciwo kawai ba tare da babbar illa ba. Duk da haka, kusan dukkan nau’in kunama suna da dafi, amma bambancin yana cikin ƙarfin tasirinsa ne.

Duk da cewa mutane da yawa suna kallon kunama a matsayin dabba mai haɗari, tana da muhimmanci a tsarin muhalli domin tana taimakawa wajen rage yawan ƙwari da ke cutar da amfanin gona da kuma yaɗa cututtuka.

Ma’anar kunama

A ilimin halittu (biology), kunama tana cikin rukunin phylum Arthropoda, musamman a cikin ajin Arachnida, wato rukunin da ya haɗa da gizo-gizo, gara da sauran makamantansu. Kunama dabba ce mai ƙafa takwas, kuma jikinta ya kasu kashi biyu manya: sashen gaba (cephalothorax) da sashen baya (abdomen).

A ƙarshen sashen bayanta akwai wutsiya mai lanƙwasawa wadda ke ɗauke da ƙugu mai guba (stinger). Wannan guba ita ce take amfani da ita wajen farauta da kare kanta daga maƙiya. Kunama na amfani da manyan ƙafafu na gaba (pincers/pedipalps) wajen kama abin da take ci da kuma riƙe shi.

Rabe-raben runama

Kunama ana iya rarraba ta ta la’akari da wurin rayuwa, halayenta, da kuma ƙarfin dafinta. Ga wasu daga cikin muhimman rabe-rabenta:

Kunamar hamada

Wannan nau’in kunama tana rayuwa a wuraren hamada da ƙasa mai yashi ko busasshiyar ƙasa. Tana iya jure tsananin zafi da ƙarancin ruwa. Yawanci tana fita da dare ne don neman abinci, kuma tana ɓuya cikin yashi ko ƙarƙashin duwatsu da rana. Wasu daga cikin kunamomin hamada suna da dafi mai ƙarfi sosai.

Kunamar daji

Kunamar daji tana rayuwa a cikin dazuzzuka da wuraren da ke da danshi da ciyayi. Saboda yanayin wurin da take rayuwa, yawanci ba ta da haɗari kamar na hamada, amma tana iya yin harbi mai zafi. Tana ɓuya a cikin ganyayyaki, ƙarƙashin bishiyoyi da duwatsu.

Kunamar gida

Wannan nau’in kunama tana shiga ko kusantar gidajen mutane, musamman a wuraren da ba su da tsafta ko inda ake tara kaya kamar katako, tsofaffin kaya da duwatsu. Ita ce nau’in da ake yawan cin karo da ita a cikin mazaunai, kuma tana iya haifar da hatsari ga mutane idan ta buya a cikin takalma ko kayan gida.

Siffofin jikin kunama

Jikin kunama yana da siffa ta musamman da ke bambanta ta da sauran ƙananan dabbobin ƙasa. Tana da tsarin jiki mai ƙarfi wanda ya dace da rayuwa a wurare masu wahala kamar hamada da duwatsu.

Sashe-sashe

Jikin kunama ya kasu zuwa manyan sassa biyu, wato sashen gaba (cephalothorax) da sashen baya (abdomen). Sashen baya kuma yana ƙara rabuwa zuwa ƙananan kashi kashi da ke ba ta damar lanƙwasawa da motsi cikin sauƙi. Wannan tsarin jiki yana taimaka mata wajen kare kanta da kuma shiga ƙananan wurare don buya.

Hannaye

A gaban jikinta akwai manyan hannaye masu kama da ƙugiya, waɗanda ake kira pincers ko pedipalps. Waɗannan hannaye suna da muhimmanci sosai wajen kama abin da za ta ci, riƙe shi, da kuma kare kanta daga maƙiya. Kunama tana amfani da su kamar hannu da makami a lokaci guda.

Wutsiya

A ƙarshen jikin kunama akwai wutsiya mai lanƙwasawa wadda ke ɗauke da dafi. Wannan shi ne babban makamin kariyarta da farautarta. Idan ta ji haɗari ko ta kama ganima, tana amfani da wannan ƙugu wajen yin harbi da zuba dafi a cikin jiki.

Idanu

Kunama tana da idanu da yawa, yawanci biyu manya a sama da wasu ƙanana a gefen kai. Duk da haka, gani ba shi ne babban abin dogaronta ba. Tana fin dogaro da jin motsi da jijjiga ƙasa fiye da gani, wanda hakan ke taimaka mata yin farauta musamman da dare.

Launin jiki da girma

Launin kunama na bambanta daga ruwan kasa, baƙi, rawaya zuwa launin duhu mai kauri, gwargwadon nau’in ta da muhalli. Girmanta ma yana bambanta, wasu suna ƙanana sosai kamar santimita kaɗan, yayin da wasu na iya kaiwa girma mai tsawo fiye da haka. Fatar jikinta tana da tauri wadda ke kare ta daga rauni da bushewa.

Muhalli da wurin rayuwa

Kunama na daga cikin dabbobin da ke iya rayuwa a wurare daban-daban, musamman wuraren da ba su da danshi sosai. Tana da juriya ga yanayi mai tsanani, wanda ya sa ake samun ta a sassa da dama na duniya.

• Hamada: Yawancin nau’o’in kunama suna rayuwa a hamada saboda sun saba da zafi da ƙarancin ruwa. A irin wannan muhalli, suna fita da dare don guje wa zafin rana, suna ɓuya cikin yashi ko ƙarƙashin duwatsu.
• Ƙasa mai yashi: Ƙasa mai yashi tana ba kunama damar buya cikin sauƙi. Tana iya tona rami ko shiga cikin yashi gabaɗaya don kare kanta daga zafi da maƙiya.
• Ƙasa mai duhu da duwatsu: A wuraren da ke da duwatsu da ƙasa mai duhu, kunama tana samun mafaka mai yawa. Tana ɓuya a cikin tsatsauran duwatsu ko ƙananan ramuka, inda take jiran abin da za ta kama.
• Karkashin duwatsu da itatuwa: Wannan shi ne ɗaya daga cikin wuraren da ake yawan samun kunama. Tana son wuraren da ke da inuwa da ɗan danshi, inda za ta iya ɓuya cikin kwanciyar hankali yayin rana.
• Kusa da gidaje: Wasu nau’o’in kunama suna shiga yankunan mutane musamman inda ake tara kayayyaki kamar katako, tsofaffin tufafi, duwatsu ko datti. A irin waɗannan wurare, suna samun mafaka da abinci, wanda ke sa su zama haɗari ga mutane.

Abincin kunama

Kunama dabba ce mai cin nama (carnivorous), kuma tana taka rawa wajen rage yawan ƙananan dabbobi a muhalli.

• Ƙwari: Babban abin da kunama ke ci shi ne ƙwari kamar tururuwa, cinnaka, da sauran ƙananan ƙwari. Tana amfani da hannayenta wajen kama su sannan ta soka musu dafi.
• Gizo-gizo: Kunama tana iya cin gizo-gizo, musamman waɗanda ke kama da ita a yanayin rayuwa. Idan ta kama su, tana amfani da dafi mai guba wajen kashe su cikin sauri.
• Ƙananan dabbobi: A wasu lokuta, kunama tana iya cin ƙananan dabbobi kamar ƙananan beraye ko ƙananan ƙwari masu girma idan sun shiga hannunta. Wannan yana nuna cewa tana da tsarin farauta mai kyau duk da ƙanƙantar jikinta.

Yadda take farauta

Kunama tana farauta ne da dare, tana dogaro da jin motsi a ƙasa. Idan ta ji abin da zai iya zama abinci, tana matsawa cikin sauri ta kama shi da hannayenta, sannan ta yi amfani da wutsiyarta mai guba don shigar da guba. Wannan guba tana raunana ko kashe abin da ta kama, sannan ta fara cin shi a hankali. Wannan hanyar farauta tana ba ta damar rayuwa cikin sauƙi a wuraren da abinci ba ya yawan samu.

Ɗabi’u da salon rayuwa

Rayuwar kunama ta ginu ne kan kare kai, neman abinci, da kuma guje wa yanayin da zai iya cutar da ita. Saboda ƙanƙantar jikinta da kasancewarta dabba mai rauni a idanun manyan maƙiya, ta gina halaye na musamman da ke taimaka mata yin rayuwa cikin sauƙi.

Kunama dabba ce mai rayuwar dare. Tana fin fita d0a dare ne lokacin da zafi ya ragu kuma hasken rana ya ɓace. A wannan lokaci, tana fita daga wurin ɓuya don neman abinci kamar ƙwari da ƙananan dabbobi. Da rana kuma tana ɓuya don guje wa zafi da maƙiya.

Kunama tana da ƙwarewa wajen ɓuya. Tana shiga ƙarƙashin duwatsu, cikin ƙasa, cikin tsatsauran bango, ko cikin tarkacen kaya. Launin jikinta mai kama da ƙasa yana taimaka mata ɓacewa a idon maƙiya. Wannan yana sa ya yi wahala a ganta cikin sauƙi.

Babban hanyar kariyar kunama ita ce gudu da ɓuya, amma idan ta ji cewa ta shiga matsala, tana amfani da dafinta mai guba. Tana iya ɗaga wutsiyarta sama ta nuna ƙari domin tsoratar da maƙiya. Hannayenta (pincers) ma suna taimaka mata wajen kare kanta ta hanyar kamawa ko tunkarar abin da ya kawo mata hari.

Dafin kunama yana cikin ƙari a ƙarshen wutsiya. Tana amfani da shi ne wajen farauta da kuma kariya. Idan ta kama ganima, tana zuba dafi don raunanawa ko kashewa. Idan kuma maƙiyi ya kusance ta, tana iya yin harbi da dafin don kare kanta. Ƙarfin dafin ya bambanta gwargwadon nau’in kunama.

Tsarin haihuwa da girma

Haihuwa a kunama tana faruwa ne ta hanyar haɗuwar namiji da mace, kuma tana da matakai na musamman da ke bambanta ta da wasu dabbobi da yawa.

Kunama namiji yana neman mace ta hanyar wani irin salon rawa ko motsi na musamman da ake kira mating dance. Yana riƙe hannayen mace, yana jan ta a hankali har sai sun sami wurin da ya dace. Wannan mataki yana iya ɗaukar lokaci kafin a samu nasarar haihuwa. Bayan saduwa, mace tana iya haifar ‘ya’ya masu yawa a lokaci guda, yawanci daga 10 zuwa fiye da 100 gwargwadon nau’i. Amma ba duka nau’o’in ne suke haihuwar adadi iri ɗaya ba.

Ɗaya daga cikin abubuwa na ban mamaki game da kunama shi ne yadda ‘ya’ya ke hawa bayan mahaifiya nan da nan bayan an haife su. Suna manne a jikinta suna zama a bayanta har sai sun girma sun iya rayuwa da kansu. A wannan lokaci, mahaifiyar tana kare su sosai daga maƙiya.Kunama tana girma ne ta hanyar canjin fata (molting). Tana zubar da tsohuwar fatar jikinta sau da yawa yayin da take girma. A kowane mataki na canji, tana ƙara girma da ƙarfi har ta kai matakin balaga. Wannan tsarin na iya ɗaukar watanni ko shekaru gwargwadon nau’in ta da yanayin muhalli.

Dafin kunama da illolinsa

Dafin kunama na ɗaya daga cikin muhimman abubuwan da ke sa ta zama dabba mai haɗari ga mutane, duk da cewa ba duk nau’o’in ne ke da guba mai tsanani ba. Dafin yana shafar tsarin jijiyoyi (nervous system) na abin da aka harba. Yana iya haifar da ciwo mai tsanani, kumburi, da jin zafi a wurin harbin. A wasu nau’o’i masu ƙarfi, dafin na iya shafar numfashi da zuciya, wanda zai iya zama barazana ga rayuwa.

Alamomin harbin kunama

Idan kunama ta harbi mutum, alamomi na iya haɗawa da:

• Ciwo mai tsanani a wurin harbin
• Kumburi da ja a fata
• Jin zafi ko ƙuna
• Tsukewar tsoka ko rawar jiki a wasu lokuta
• A lokuta masu tsanani, wahalar numfashi da jiri

Harbin kunama na iya zama mai hatsari musamman ga yara ƙanana, tsofaffi, da masu ƙarancin lafiya. Idan dafin ya yi ƙarfi sosai, yana iya haifar da matsalar zuciya, numfashi, ko ma mutuwa idan ba a samu kulawar gaggawa ba. Saboda haka, cizon kunama yana buƙatar kulawar likita cikin gaggawa, musamman idan alamomin sun yi tsanani.

Amfanin kunama a muhalli

Duk da cewa kunama ana kallonta a matsayin dabba mai haɗari, tana da muhimmiyar rawa a tsarin muhalli. Rayuwarta tana taimakawa wajen daidaita yawan wasu halittu a cikin yanayi.

• Rage ƙwari: Kunama tana cin ƙwari da dama kamar tururuwa, gizo-gizo, da sauran ƙananan dabbobi masu yawo a ƙasa. Ta wannan hanyar, tana rage yawan ƙwari da ka iya cutar da amfanin gona ko yaɗa cututtuka. Wannan yana sa ta zama wani ɓangare na halittu mai kare muhalli.
• Daidaita tsarin halittu: A cikin yanayin halitta, kowace dabba tana da rawar da take takawa. Kunama tana taimakawa wajen kiyaye daidaito tsakanin masu farauta da abin da ake farauta. Idan ba ta kasance ba, wasu ƙwari na iya yawaita fiye da kima, wanda zai iya kawo matsala ga muhalli da amfanin gona.

Matsayin kunama a rayuwar dan adam

Kunama tana da tasiri iri biyu a rayuwar ɗan Adam, wato na tsoro da na amfani a kimiyya.

Tsoron da mutane ke yi mata

A mafi yawancin al’ummomi, mutane suna tsoron kunama saboda dafinta. Wannan tsoro yana sa mutane su yi ƙoƙarin guje mata ko kuma su kashe ta idan sun gan ta a kusa da gida. Musamman a yankunan karkara, harbin kunama na daga cikin abubuwan da ake ɗauka a matsayin haɗari mai tsanani.

Mutane suna amfani da hanyoyi daban-daban don kare kansu, kamar tsaftace muhalli, guje wa tara duwatsu ko katako a kusa da gida, da kuma duba takalma da tufafi kafin amfani. Haka kuma, hasken fitila da kulawa da wuraren buya suna taimakawa wajen rage haɗuwa da ita.

Amfani a kimiyya da magunguna

Duk da haɗarinta, dafin kunama yana da amfani a binciken kimiyya. Masana suna nazarin dafinta don gano yadda yake shafar jiki da kuma yadda za a iya amfani da shi wajen samar da magunguna, musamman na cututtukan jijiyoyi da ciwo. Wannan ya sa kunama ta zama muhimmiyar dabba a fannin binciken likitanci.

Hanyoyin kariya daga kunama

Domin rage haɗarin harbin kunama, akwai hanyoyi da dama da ake amfani da su a rayuwar yau da kullum.

• Tsabtace muhalli: Tsabtace muhalli yana daga cikin muhimman hanyoyin rage yawan kunama. Idan babu datti, duwatsu ko kayan da ke ba ta mafaka, to tana rage yawan shiga gidajen mutane. Tsabtace kewayen gida yana rage wuraren buya sosai.
• Kauce wa duwatsu: A wuraren da ake zaton akwai kunama, ya kamata a guji juya da duwatsu ko shiga wuraren da ba a gani ba da hannu kai tsaye. Yawancin kunama na ɓuya a irin waɗannan wurare suna jiran abin da za su kama ko kuma suna kare kansu.
• Kula yayin sanya takalmi: Sanya takalmi, musamman sau-ciki, yana da matuƙar muhimmanci a wuraren da ake zargin akwai kunama. Yawancin cizo yana faruwa ne lokacin da mutum ya taka ko ya shiga wurin da kunama take ɓoye.
• Matakan gaggawa bayan harbin: Idan kunama ta harbi mutum, ya kamata a hanzarta zuwa asibiti domin samun kulawa. Kafin a kai ga asibitin, ana iya wanke wurin da ruwa mai tsafta, a kwantar da mutum, kuma a guji matsawa ko tsotsar wurin harbin. Kulawar likita ita ce mafi muhimmanci domin kauce wa matsaloli masu tsanani.

Manazarta

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta, manazarta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.