Skip to content

Bamanga Tukur

Alhaji Bamanga Muhammad Tukur, wanda aka fi sani da Bamanga Tukur, yana daga cikin fitattun ’yan Adamawa da suka yi tasiri a harkokin gwamnatin Najeriya, siyasa da kasuwanci a Najeriya da Afirka.

Haihuwa da asalinsa

An haife shi a ranar 15 ga Satumba 1935, a Jada, a yankin Adamawa. Bayanai daga Biographical Legacy and Research Foundation sun tabbatar da Jada a matsayin wurin haihuwarsa.

Ya fito ne daga gidan da ya ba ilimi muhimmiyar daraja, musamman haɗa ilimin addini da na zamani. Mahaifinsa, Malam Hamman Tukur, ya taka muhimmiyar rawa wajen gina tarbiyyarsa tun yana ƙarami. Kafin ya shiga makarantar zamani, mahaifinsa ya tura shi Yola domin samun ilimin Larabci da na addinin Musulunci. Daga baya ya koma Jada domin fara karatun boko a Jada Elementary School.

Wannan tsarin tarbiyya ya ba shi tushe da ya haɗa ilimin addini, ilimin zamani da ɗabi’ar aiki. A lokacin da yake ƙuruciya, Arewacin Najeriya yana cikin wani sauyi inda tsarin ilimin zamani da ayyukan gwamnati suke ƙara yaɗuwa, yayin da ilimin addini da tsarin gargajiya suke ci gaba da kasancewa muhimman ginshiƙan rayuwar al’umma. Tukur ya taso a tsakiyar waɗannan tsare-tsare biyu, abin da ya taimaka wajen tsara tunaninsa da fahimtarsa tun daga farko.

Bayan fara karatunsa na zamani, alamun ƙwarewarsa suka fara bayyana. Bayanai daga tarihin rayuwarsa sun nuna cewa ya yi fice musamman a fannonin lissafi da kimiyya, yayin da yake da sha’awar jagoranci, adabi, zane-zane da sauran ayyukan ƙirƙira. Waɗannan abubuwa sun nuna cewa sha’awarsa tun yana ƙarami ba ta tsaya kan karatu kawai ba, domin yana kuma nuna ƙwarewar jagoranci da sha’awar ayyuka daban-daban.

Muhimmancin tarbiyyar da ya samu daga iyayensa ya fi bayyana ne idan aka duba yadda rayuwarsa ta kasance daga baya. Ya shiga aikin gwamnati, ya yi fice a harkokin kuɗi da sufuri, ya jagoranci babbar hukuma, ya zama gwamna da minista, sannan ya shiga harkokin kasuwanci da siyasar ƙasa. Duk da bambancin waɗannan fannoni, tushen rayuwarsa ya samo asali ne daga haɗuwar ilimin addini, boko da tarbiyyar da ya samu tun yana ƙarami.

Zangon ƙuruciyarsa

Lokacin da Bamanga Tukur yake girma, yankin Arewacin Najeriya yana ƙarƙashin tsarin mulkin mallakar Birtaniya, kuma tsarin gudanar da gwamnati da ilimin zamani yana ƙara faɗaɗa. Makarantu suna zama wata hanya ta samun ilimi da kuma shiga aikin gwamnati, yayin da sarakunan gargajiya da malaman addini suke ci gaba da taka muhimmiyar rawa a rayuwar jama’a.

Marigayi Bamanga Tukur.
Bamanga Tukur ya rasu a ranar 12 ga watan Satumba, 2026.

Jada da Yola sun kasance muhimman wurare a farkon rayuwarsa. Jada ita ce mahaifarsa kuma inda ya fara karatun boko, yayin da Yola ta zama wurin da ya fara samun ilimin Larabci da na addini sannan daga baya ya ci gaba da karatunsa na zamani. Wannan haɗin ya kasance wani muhimmin mataki wajen shirya shi domin rayuwar da ta biyo baya.

Ilimi da horon da ya samu

Bayan karatunsa na firamare a Jada, Bamanga Tukur ya wuce Yola Middle School, wadda daga baya aka fi sanin ta da Ramat College, Yola. Ya yi karatu a can daga kusan 1949 zuwa 1953. Daga nan ya wuce Bauchi Secondary School, inda ya ci gaba da karatunsa daga 1953 zuwa 1957.

A Bauchi Secondary School ne kuma ya ƙara bayyana ƙwarewarsa ta jagoranci. An zaɓe shi a matsayin House Prefect na Madawaki House, matsayin da ke nuna irin amincewar da aka ba shi a lokacin karatunsa. A shekarar 1957 ya samu nasarar kammala jarabawar London General Certificate Examination, abin da ya buɗe masa damar neman ƙarin ilimi da horo na musamman.

Bayan kammala sakandare, Tukur ya shiga Institute of Administration, Zaria, inda ya yi karatu a fannin Accountancy da Public Finance. Wasu bayanai sun sanya wannan karatu a shekarar 1958, yayin da wasu suka bayyana lokacin karatun a matsayin 1958 zuwa 1959.

Daga baya ya tafi Birtaniya domin ƙarin ilimi. A North-Western Polytechnic, London, ya yi nazarin Marine Transportation, tare da ƙarin horo a fannoni da suka shafi sufuri, tattalin arziki da ƙididdiga. Daga baya kuma ya samu ƙarin ilimi a University of Pittsburgh da ke Amurka, musamman a fannonin Public Administration da International Relations.

Wannan haɗakar ilimi ta ba shi ƙwarewar da ta haɗa lissafin kuɗi, gudanar da jagoranci, sufuri da fahimtar dangantakar ƙasa da ƙasa. Daga baya waɗannan fannoni suka zama masu matuƙar amfani a lokacin da ya shiga manyan ayyukan gwamnati da harkokin sufuri.

Shigarsa aikin gwamnati

Tukur ya fara aikin gwamnati tun a ƙarshen shekarun 1950, a lokacin da yake aiki da Adamawa Local Government Service a Yola. Wata majiya ta bayyana fara aikinsa a Janairu 1958, inda aka ɗauke shi a matsayin Accountant/Supervisor a Adamawa Native Authority. A wannan matsayi, ya yi aiki da harkokin kuɗaɗen gwamnati, kasafin kuɗi da kula da kuɗaɗen gundumomi. Daga baya ya ƙara samun ƙwarewa ta hanyar karatunsa a Accountancy da Public Finance, sannan ya koma aiki da ƙarin ilimi da gogewa.

Farkon aikinsa ya koya masa muhimman abubuwa da suka shafi yadda ake sarrafa kuɗaɗen gwamnati, tsara kasafin kuɗi da gudanar da ayyukan cigaba. Wannan gogewa ta zama muhimmiyar ƙofa kafin ya koma manyan ayyukan gwamnatin tarayya da harkokin sufuri. A haka ne farkon rayuwar aikinsa ta bi wani tsari mai ma’ana: ilimin farko, ƙarin ilimi na ƙwarewa, fara aiki a matakin gwamnati, sannan samun ƙarin horo da gogewa. Wannan cigaba ne ya shirya shi domin ɗaukar manyan nauye-nauye a shekaru masu zuwa.

Shigarsa Nigerian Ports Authority

A shekarar 1963, Bamanga Tukur ya shiga Nigerian Ports Authority (NPA) a matsayin Management Cadet. Shigarsa NPA ta buɗe masa sabon fanni na aiki, inda ya fara amfani da ilimin gudanarwa da ƙwarewar da ya samu wajen shiga harkokin sufuri da tashoshin jiragen ruwa.

A cikin hukumar ya samu ci gaba cikin sauri. Tsakanin 1966 zuwa 1969 ya riƙe matsayin Assistant Chief Traffic and Commercial Manager, sannan ya zama Ports Manager a Ugos Ports Complex. Waɗannan mukamai sun ba shi damar samun zurfin ƙwarewa a harkokin sarrafa zirga-zirgar jiragen ruwa, kasuwancin tashar jiragen ruwa da gudanar da kayayyaki.

Shugabancin NPA

A shekarar 1975, Tukur ya zama General Manager/Chief Executive na Nigerian Ports Authority, mukamin da ya riƙe har zuwa 1982. Wannan shi ne matakin da ya sa sunansa ya fara yin ƙarfi sosai a harkokin sufuri da gudanar da manyan hukumomin ƙasa.

Bamanga Tukur
Alhaji Tukur Muhammad Bamanga, kafin rasuwarsa ya riƙe muƙamin shugaban jam’iyyar PDP na ƙasa.

Lokacin da yake shugabancin NPA, Najeriya tana fuskantar ƙaruwa mai yawa a yawan kayayyakin da ake shigowa da su daga ƙasashen waje. Wannan ya sanya tashoshin jiragen ruwa cikin matsanancin cunkoso, musamman a lokacin da ake yawan shigo da siminti. Ɗaya daga cikin manyan ƙalubalen lokacin shi ne abin da aka fi sani da “Cement Armada”, wato tarin jiragen ruwa da suka yi cunkoso a kusa da tashoshin Najeriya saboda yawan simintin da ake shigowa da shi da kuma rashin isasshen ƙarfin tashoshin wajen sauke kayayyakin cikin sauri.

Cunkoson ya haifar da jinkirin sauke kaya da ƙarin kuɗaɗen jigilar kayayyaki, tare da matsin lamba ga harkokin kasuwanci. Matsalar ta nuna cewa ƙasar na buƙatar ba kawai magance cunkoso na wucin gadi ba, har ma da ƙara ƙarfin tashoshin jiragen ruwa da inganta tsarin sarrafa kayayyaki.

A lokacin shugabancinsa, an yi ƙoƙarin faɗaɗa kayan aiki da ƙarfin tashoshin domin rage wannan matsala. Wasu bayanan baya sun kuma danganta Tukur da ci gaban Tin Can Island Port Complex da kuma ƙoƙarin faɗaɗa tsarin tashoshin jiragen ruwa na Najeriya. Sai dai irin waɗannan bayanan ya fi dacewa a ɗauke su a matsayin bayanan tarihin baya da ke danganta shi da wannan ci gaba, ba a matsayin hujjar cewa shi kaɗai ne ya samar da aikin ba.

Matsayinsa a harkokin tashoshin jiragen ruwa na ƙasa da ƙasa

Ayyukan Tukur ba su tsaya kan Najeriya kaɗai ba. Yayin da yake shugabancin NPA, ya shiga harkokin ƙungiyoyin ƙasa da ƙasa da suka shafi tashoshin jiragen ruwa da sarrafa kayayyaki. Bayanan tarihin rayuwarsa sun nuna cewa tsakanin 1977 zuwa 1982 ya riƙe matsayi a International Ports and Harbour Association, sannan ya shiga wasu ƙungiyoyi da suka shafi sarrafa kaya da gudanar da tashoshin jiragen ruwa a Afirka ta Yamma da Afirka ta Tsakiya.

Wannan ya ƙara faɗaɗa fahimtarsa game da harkokin sufuri na duniya. Ya fara kallon tashar jiragen ruwa ba kawai a matsayin wurin sauke kaya ba, amma a matsayin muhimmin ɓangare na kasuwanci, masana’antu da tattalin arzikin ƙasa. A shekarar 1982, bayan kusan shekaru biyu da suka wuce a matsayin babban jami’in NPA, ya bar hukumar. A wannan lokaci ya riga ya samu suna a matsayin ƙwararren mai gudanar da harkokin sufuri da manyan hukumomi, kuma wannan gogewa ce daga baya ta taimaka masa wajen shiga siyasar ƙasa.

Shigarsa siyasa

Bayan barin shi Nigerian Ports Authority, Bamanga Tukur ya shiga wani sabon mataki a rayuwarsa. A farkon shekarun 1980, Najeriya tana cikin Jamhuriya ta Biyu, wadda ta fara a 1979 bayan komawar ƙasar zuwa mulkin farar hula.

Tukur ya shiga National Party of Nigeria (NPN), ɗaya daga cikin manyan jam’iyyun siyasar lokacin. A shekarar 1983 ya tsaya takarar gwamnan Gongola, jihar da a lokacin ta ƙunshi yankunan da daga baya suka zama Adamawa da Taraba.

Zaɓensa a matsayin gwamna

A zaɓen gwamnan Gongola da aka gudanar a ranar 13 ga Agusta 1983, Tukur ya tsaya takara a ƙarƙashin NPN. Babban abokin hamayyarsa shi ne Alhaji Abubakar Barde, tsohon gwamnan jihar wanda ya tsaya a ƙarƙashin Nigerian People’s Party (NPP). Tukur ya yi nasara, kuma aka rantsar da shi a matsayin gwamnan jihar a watan Oktoba 1983.

Gongola an ƙirƙire ta ne a shekarar 1976. Daga baya, a ranar 27 ga Agusta 1991, aka raba ta zuwa Adamawa da Taraba. Saboda haka, tarihin Tukur a matsayin gwamnan Gongola yana cikin tarihin tsohuwar jihar da ta haɗa yankunan biyu kafin rabuwarsu.

Salon mulkinsa

Bayan kama aiki, Tukur ya nemi haɗin kai da manyan sarakunan gargajiya na jihar. Wani bayanin tarihi ya nuna cewa ya gana da Lamido da Council of Chiefs a farkon mulkinsa domin neman goyon bayansu. Wannan ya nuna cewa yana kallon tsarin gargajiya a matsayin muhimmin ɓangare na gudanar da jihar da kuma tabbatar da zaman lafiya.

Ɗaya daga cikin matakan da aka danganta da gwamnatinsa shi ne kafa Project Review Committee a watan Nuwamba 1983 domin sake duba manyan ayyukan ci gaba da gwamnatin baya ta fara. An bai wa kwamitin aikin binciken kuɗin ayyukan, matakin da suka kai, ingancinsu, yiwuwar samun matsaloli wajen aiwatar da su da kuma tantance waɗanda ya kamata a ba fifiko.

Wannan tsarin ya yi daidai da irin ƙwarewar da Tukur ya samu a aikin gwamnati da NPA, inda ake buƙatar a duba kuɗi, tsari, fifiko da sakamakon ayyuka kafin a yanke shawarar yadda za a ci gaba da su.

Akwai kuma bayanan da suka danganta gwamnatinsa da shirin kafa wata masana’antar brewery a Gongola. Sai dai bayanan da ake da su kan wannan batu ba su da ƙarfi kamar bayanan kan sauran ayyukansa, saboda haka ya fi dacewa a ce an danganta aikin da gwamnatinsa maimakon a gabatar da shi a matsayin nasarar da aka tabbatar da ita kai tsaye.

Juyin mulkin da ya katse gwamnatinsa

Mulkin Tukur a Gongola bai daɗe ba. Bayan nasarar da ya samu a zaɓen Agusta, aka rantsar da shi a watan Oktoba 1983. Sai dai a ranar 31 ga Disamba 1983, sojojin Najeriya suka yi juyin mulki wanda ya kawo ƙarshen Jamhuriya ta Biyu tare da rusa gwamnatin farar hula.

Saboda haka, Tukur ya yi kusan watanni uku ne kawai a matsayin gwamnan Gongola. Wannan gajeren lokaci ya sa ba a samu damar gwada tsare-tsarensa na dogon lokaci ba, kuma aka katse wasu daga cikin shirye-shiryen da gwamnatinsa ta fara.

Juyin mulkin ya kuma sake sauya alkiblar rayuwarsa. Bayan barin kujerar gwamna, Tukur bai koma tsohon aikin gwamnati ba. A maimakon haka, ya shiga wani sabon mataki da ya fi karkata ga kasuwanci, masana’antu da siyasar ƙasa. Wannan shi ne matakin da ya buɗe ƙofa zuwa babin rayuwarsa na gaba, wanda ya ƙara haɗa shi da harkokin tattalin arziki da manyan siyasar Najeriya.

Harkokin kasuwancinsa

Bayan juyin mulkin soja na Disamba 1983 da ya kawo ƙarshen mulkinsa a matsayin gwamnan tsohuwar Jihar Gongola, Bamanga Tukur ya koma harkokin kasuwanci da sauran ayyukan tattalin arziki. Wannan sabon mataki ya ba shi damar amfani da gogewar da ya tara a harkokin gudanarwa da kasuwanci wajen shiga ayyukan kamfanoni da zuba jari.

Daga cikin manyan abubuwan da suka yi fice a wannan fanni akwai kafawa da jagorantar BHI Holdings Limited da DADDO Group of Companies. Kamfanonin sun shiga fannoni daban-daban na kasuwanci da zuba jari, ciki har da masana’antu, noma, sufuri, dabarun jigilar kayayyaki da sauran harkokin tattalin arziki. Wannan ya ƙara tabbatar da matsayinsa a matsayin ɗan kasuwa da ke haɗa gogewar gwamnati da ta kamfanoni masu zaman kansu.

Komawa siyasa

Bamanga Tukur bai tsaya a harkokin kasuwanci kaɗai ba. A farkon shekarun 1990 ya sake neman damar shiga siyasar ƙasa. A shekarar 1992 ya shiga cikin masu neman takarar shugabancin ƙasa a ƙarƙashin National Republican Convention (NRC). Bai samu nasarar zama ɗan takarar jam’iyyar ba, amma wannan yunƙuri ya nuna cewa burinsa na taka rawa a matakin siyasar ƙasa bai ƙare da saukarsa daga kujerar gwamna ba.

Marigayi Bamanga Tukur
Bamanga Tukur ya rasu yana da shekaru 90, kwana uku kafin cikarsa shekaru 91.

A shekarun gwamnatin mulkin soja na Janar Sani Abacha, an naɗa shi Ministan Masana’antu, inda ya riƙe wannan matsayi daga 1993 zuwa 1995. A wannan lokaci aikinsa ya haɗa da harkokin da suka shafi masana’antu, zuba jari da samar da yanayin da zai taimaka wa cigaban kamfanoni da tattalin arziki. Matsayin ya kuma ƙara faɗaɗa gogewarsa daga aikin gwamnati zuwa matakin tsara manufofin masana’antu da tattalin arzikin ƙasa.

Haɗuwar gogewarsa a gwamnati da kasuwanci ce daga baya ta zama ɗaya daga cikin ginshiƙan da suka ba shi damar taka muhimmiyar rawa a harkokin kasuwancin Afirka. Ya zama mutum mai fahimtar yadda gwamnati, ‘yan kasuwa da masu zuba jari za su iya aiki tare wajen samar da ci gaban tattalin arziki.

Jagorancin harkokin kasuwancin Afirka

Bayan ƙwarewar da ya samu a harkokin gwamnati da kasuwanci, Bamanga Tukur ya ƙara mayar da hankali kan haɗa ‘yan kasuwa da gwamnatocin Afirka domin inganta kasuwanci da zuba jari tsakanin ƙasashen nahiyar. A nan ne ya shahara sosai a matsayin ɗaya daga cikin manyan ‘yan kasuwar Afirka da suka yi fafutukar ganin an ƙarfafa rawar da kamfanoni masu zaman kansu ke takawa wajen haɗa tattalin arzikin nahiyar.

Ya zama Executive President na African Business Roundtable (ABR), wata ƙungiya da ke mai da hankali kan bunƙasa harkokin kasuwanci da haɗin gwiwar ‘yan kasuwa a Afirka. A wannan matsayi ya yi aiki wajen ƙarfafa tattaunawa tsakanin ‘yan kasuwa da gwamnatoci, musamman kan matsalolin da ke hana kasuwanci bunƙasa a tsakanin ƙasashen Afirka.

Haka kuma ya jagoranci NEPAD Business Group, inda aikinsa ya haɗa da tallafa wa manufar haɗa kan harkokin tattalin arziki da zuba jari a Afirka. Ayyukan ƙungiyar sun ta’allaka ne kan ƙarfafa rawar kamfanoni masu zaman kansu wajen cimma manufofin ci gaban nahiyar.

A shekarar 2002, Tukur ya taka muhimmiyar rawa a wani taron masu zaman kansu na Afirka ta Yamma da aka gudanar a Accra, Ghana, kan haɗin kan tattalin arzikin yankin. Rahoton taron ya nuna buƙatar ƙara haɗin gwiwa tsakanin gwamnati da kamfanoni masu zaman kansu, inganta yanayin kasuwanci, ƙarfafa kyakkyawan shugabanci da kuma samar da hanyoyin da za su ba ‘yan kasuwa damar taka rawa sosai wajen haɗa tattalin arzikin yankin.

Ayyukansa sun kuma kai shi ga wasu muhimman hukumomi da majalisun ba da shawara a Afirka. Ya kasance cikin masu ba da shawara kan zuba jari a Ghana da Benin, sannan ya shiga wasu ayyukan da suka shafi bunƙasa ƙananan da matsakaitan masana’antu da haɗin kan tattalin arzikin Afirka.

A shekarar 2005, an ba shi damar wakiltar muryar kamfanoni masu zaman kansu a wani taro na Majalisar Ɗinkin Duniya, inda ya gabatar da ra’ayi kan rawar da harkokin kasuwanci za su iya takawa wajen ci gaban duniya. Wannan ya nuna yadda matsayinsa ya wuce harkokin Najeriya zuwa fagen tattalin arzikin Afirka da na ƙasa da ƙasa.

A shekarun ƙarshe na rayuwarsa ya ci gaba da kasancewa mai ba da shawara da jagora a harkokin kasuwanci. A shekarar 2025, African Business Roundtable da NEPAD Business Group Nigeria sun kai masa ziyara tare da bayyana shi a matsayin Grand Patron da President Emeritus na ABR, yayin da aka kuma danganta shi da kafuwar NEPAD Business Group Nigeria. Wannan ya nuna cewa har bayan ya bar manyan mukaman gudanarwa, ana ci gaba da kallonsa a matsayin ɗaya daga cikin dattawan harkokin kasuwanci a Afirka.

Sarautar gargajiya da matsayinsa a Adamawa

Bamanga Tukur ya kasance yana da alaƙa mai ƙarfi da al’ummar Adamawa, ba kawai saboda kasancewarsa ɗan asalin yankin ba, har ma saboda irin matsayinsa da ya samu a harkokin gargajiya da na al’umma. A shekarar 1988 an ba shi sarautar Wakilin Chamba na Ganye, yayin da a shekarar 1997 aka naɗa shi Tafidan Adamawa. Waɗannan mukamai sun ƙara tabbatar da matsayinsa a tsakanin manyan mutane da masu ruwa da tsaki a yankin.

Matsayinsa na gargajiya ya ba shi wata damar ci gaba da hulɗa da al’ummarsa bayan ya bar wasu manyan mukaman gwamnati. A wannan matsayi, ya kasance daga cikin dattawan da ake sauraron ra’ayinsu kan batutuwan da suka shafi ci gaban Adamawa, zaman lafiya da haɗin kan al’umma.

Girmamawar da ya samu ba ta tsaya ga sarautun gargajiya ba. An kuma karrama shi da wasu lambobin yabo na ƙasa da na ƙasashen waje, ciki har da Commander of the Order of the Niger (CON). Haka kuma ya samu wasu karramawa daga ƙasashen Afirka saboda irin gudummawar da ya bayar a harkokin kasuwanci da haɗin gwiwar tattalin arziki.

Dangantakarsa da Adamawa ta ci gaba har zuwa shekarun ƙarshe na rayuwarsa. Duk da cewa ayyukansa sun kai shi matakin ƙasa da ƙasa, ya ci gaba da kasancewa cikin mutanen da ake danganta su da tarihin siyasa, tattalin arziki da ci gaban yankin.

Shugabancin jam’iyyar PDP

Bayan shekaru da dama yana taka rawa a siyasar ƙasa, Bamanga Tukur ya shiga People’s Democratic Party (PDP) kuma daga baya ya zama ɗaya daga cikin manyan jiga-jigan jam’iyyar. A ranar 24 ga Maris 2012 aka zaɓe shi a matsayin Shugaban Jam’iyyar PDP na ƙasa. Ya samu kujerar ne a matsayin ɗan takarar da aka samu daidaito a kansa bayan wasu ‘yan takara sun janye. A zaɓen, ya samu ƙuri’u 3,185 daga cikin 3,448 da aka kaɗa.

Farkon shugabancinsa ya zo ne a lokacin da PDP ke fuskantar manyan sauye-sauye da sabani a cikin gida. Rikicin da ya shafi shugabancin jam’iyyar ya ƙara tsananta musamman dangane da alaƙar shugabancin ƙasa da wasu gwamnoni. A Adamawa ma, akwai sabani tsakanin ɓangarorin jam’iyyar da suka shafi tsarin jagoranci da tasirin gwamnatin jihar a harkokin jam’iyya.

Yayin da rikicin ke ƙaruwa, wasu gwamnoni da jiga-jigan PDP suka fara nuna rashin gamsuwa da salon gudanarwar jam’iyyar a ƙarƙashin Tukur. Tukur kuwa ya dage cewa bai kamata a tilasta masa yin murabus ba, yana mai cewa tsarin jam’iyya ne zai tantance makomarsa.

Rikicin ya kai wani muhimmin matsayi a taron PDP na musamman da aka gudanar a shekarar 2013, lokacin da wasu gwamnoni suka fice daga taron tare da kafa wani ɓangare da aka fi sani da New PDP. Wannan ya zama ɗaya daga cikin manyan rikice-rikicen da suka raunana haɗin kan PDP kafin babban zaɓen 2015.

Daga baya, a ranar 16 ga Janairu 2014, Tukur ya sauka daga shugabancin PDP. An bayyana murabus ɗinsa a matsayin wani ɓangare na ƙoƙarin kawo ƙarshen rikicin cikin gida na jam’iyyar da kuma dawo da haɗin kan shugabanni da gwamnoni.

Bayan ya sauka, rikicin bai ƙare nan take ba. A watan Disamba 2014, PDP ta dakatar da shi bayan ya shigar da ƙara a kotu kan wasu al’amuran jam’iyya ba tare da bin hanyoyin sasanci na cikin gida ba. Wannan ya ƙara zama wani ɓangare na rikicin siyasar da ya biyo bayan zamaninsa na shugabancin jam’iyyar.

Duk da matsalolin da suka dabaibaye shugabancinsa, zamanin Tukur a PDP ya kasance muhimmin sashe na tarihin jam’iyyar. Ya gudana ne a lokacin da rikicin cikin gida ke ƙara bayyana bambance-bambancen ra’ayi tsakanin shugabannin jam’iyya, gwamnoni da sauran masu ruwa da tsaki.

Iyalai da rayuwarsa bayan siyasa

Bamanga Tukur ya kasance mutum mai matsakaitan iyalai. Bayan rasuwarsa, bayanan da iyalinsa suka fitar sun bayyana cewa ya bar mata biyu da ‘ya’ya 18, tare da jikoki. Daga cikin ‘ya’yansa akwai Awwal Tukur, wanda ya taka rawa a harkokin siyasar Adamawa kuma daga baya ya zama Sakataren Gwamnatin Jihar Adamawa.

Bayan barin shugabancin PDP, Tukur ya fara nisantar siyasar jam’iyya kai tsaye. A shekarar 2015, yayin da yake da shekaru 80, ya bayyana cewa ya yi ritaya daga siyasar jam’iyya domin ba matasa dama su karɓi ragamar siyasa. Ya nuna cewa daga wannan lokaci zai fi son matsayinsa na dattijo, mai ba da shawara da uba ga masu tasowa.

Wannan mataki ya sauya irin rawar da yake takawa. Maimakon ya kasance a tsakiyar takarar mukamai da rigingimun jam’iyya, ya koma matsayin dattijon da ake neman shawararsa saboda dogon tarihin da ya samu a gwamnati, kasuwanci da siyasa.

A harkokin kasuwanci kuwa, bai yanke hulɗarsa da ƙungiyoyin da ya yi aiki da su ba. Ya ci gaba da kasancewa mai tasiri a African Business Roundtable da NEPAD Business Group. Zuwa shekarar 2025, an bayyana shi a matsayin Grand Patron da President Emeritus na ABR, matsayin da ya dace da sabon salon rayuwarsa na dattijo mai ba da shawara maimakon mai neman kujerar siyasa.

A wannan lokaci, alaƙarsa da Adamawa ma ta ci gaba da kasancewa mai ƙarfi. Ya kasance mutum da tarihin rayuwarsa ya haɗa bangarori da dama: daga aikin gwamnati zuwa kasuwanci, daga siyasar ƙasa zuwa harkokin tattalin arzikin Afirka, sannan daga shugabancin jam’iyya zuwa matsayin dattijo da ake girmamawa.

Rasuwarsa

Bamanga Tukur ya rasu a ranar 12 ga Satumba 2026 a Abuja, yana da shekaru 90, kwanaki uku kacal kafin cikar shekaru 91 da haihuwarsa. Ya rasu a gidansa da ke Abuja, bayan ya shafe fiye da shekaru shida yana rayuwa a matsayin dattijo mai dogon tarihi a harkokin gwamnati, siyasa da kasuwanci.

Bayan rasuwarsa, an mayar da gawarsa zuwa Adamawa domin binne shi. A ranar 13 ga Satumba 2026 aka gudanar da addu’ar jana’izarsa a Yola, sannan aka binne shi a gidansa da ke Yola South. Manyan mutane daga Adamawa da sauran sassan Najeriya sun halarci jana’izar, ciki har da gwamnan Adamawa Ahmadu Fintiri da fitaccen ɗan kasuwa Aliko Dangote.

Rasuwar tasa ta jawo jimamin manyan ‘yan siyasa da ‘yan kasuwa. Tsohon Shugaban Ƙasa Olusegun Obasanjo ya bayyana shi a matsayin ɗan kishin ƙasa da ya yi hidima ga Najeriya. Shugaba Bola Ahmed Tinubu shi ma ya yi alhinin rasuwarsa, yana mai nuna muhimmancin tunaninsa, jarumtarsa wajen kasuwanci da gudummawarsa ga tattalin arziki.

A ƙarshe, tarihin Bamanga Tukur ya kasance na mutum wanda ya yi rayuwa mai tsawo a cikin manyan sauye-sauyen Najeriya. Daga Jada zuwa manyan cibiyoyin gwamnati, daga Gongola zuwa Abuja, daga harkokin tashoshin jiragen ruwa zuwa kasuwancin Afirka, sannan daga siyasar PDP zuwa matsayin dattijo, rayuwarsa ta kasance wani muhimmin sashe na tarihin siyasa da tattalin arzikin Najeriya.

Manazarta

Biographical Legacy and Research Foundation (BLERF). (2017, May 31). Tukur, Alhaji Bamanga Muhammed. Biographical Legacy and Research Foundation.

United Nations Economic Commission for Africa (UNECA). (n.d.). Resource persons: Bamanga Tukur. United Nations Economic Commission for Africa.

ConnectNigeria. (2021). Men you should know: Bamanga Tukur. ConnectNigeria Articles.

Nwachukwu, M. (2011, September 18). The “Art” in Bamanga Tukur: The Global Villager. Vanguard News.

Akhimien, N. (2026, September 12). Former PDP National Chairman Bamanga Tukur dies at 90. Channels Television.

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta, manazarta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.

Maƙalar ta amfanar?
EAa

You cannot copy content of this page

×