Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II, OON, shi ne Sarkin Katagum na goma sha biyu (12), kuma shugaban Masarautar Katagum, ɗaya daga cikin manyan masarautun gargajiya da ke Jihar Bauchi. An naɗa shi a matsayin Sarkin Katagum a watan Disamba na shekarar 2017 bayan rasuwar mahaifinsa, Marigayi Alhaji (Dr.) Muhammadu Kabir Umar, wanda ya yi mulkin masarautar na tsawon shekaru talatin da bakwai. Kafin hawansa karagar mulki, Baba Umar Faruk II ya yi fice a aikin gwamnati, inda ya shafe fiye da shekaru talatin yana hidima a Ma’aikatar Gwamnatin Tarayya, har ya kai matsayin Babban Sakatare.
Tun bayan hawansa karagar mulki, Sarki Baba Umar Faruk II ya ci gaba da taka muhimmiyar rawa wajen jagorantar al’ummarsa cikin zaman lafiya, haɗin kai da cigaba. A matsayinsa na shugaban gargajiya, ya kasance mai ba gwamnati shawara kan al’amuran da suka shafi jama’a, mai sasanta rikice-rikice, kuma mai ƙarfafa ayyukan cigaban al’umma a fannonin ilimi, lafiya, tattalin arziki da walwalar jama’a. Wannan ya sa ya kasance cikin sarakunan gargajiya masu tasiri a Arewacin Najeriya.
Muhimmancin tarihin Baba Umar Faruk II ba ya ta’allaka ga kasancewarsa magajin sarauta kawai. Tarihinsa ya haɗa gogewar aikin gwamnati, shugabanci na gargajiya, ilimi, da hidimar al’umma. Wannan haɗuwar gogewa ta ba shi damar tafiyar da harkokin masarauta cikin hikima da fahimtar yadda ake haɗa tsarin gargajiya da na zamani wajen gudanar da mulki.

Saboda haka, wannan makala ta yi nazari ne kan rayuwar Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II tun daga asalinsa, tarbiyyarsa, karatunsa, rayuwar aikinsa, shigarsa harkokin sarauta, naɗinsa a matsayin Sarkin Katagum, salon mulkinsa, gudummawarsa ga cigaban al’umma, da kuma matsayinsa a tarihin Masarautar Katagum da Najeriya baki ɗaya.
Tarihin masarautar Katagum
Masarautar Katagum tana daga cikin tsofaffin masarautun Musulunci da suka yi tasiri a Arewacin Najeriya. Asalinta yana da alaƙa da Jihadin Shehu Usmanu Ɗan Fodiyo na farkon ƙarni na goma sha tara. Wanda ya kafa masarautar shi ne Malam Ibrahim Zaki, wanda aka fi sani da Malam Zaki. Ya kasance ɗaya daga cikin manyan malamai da jagororin jihadi da suka taimaka wajen yaɗa addinin Musulunci da kafa sabbin masarautu ƙarƙashin Daular Sakkwato. Bayan samun tutar jihadi daga Shehu Usmanu Ɗan Fodiyo, Malam Zaki ya kafa Masarautar Katagum a kusan shekarar 1814.
Tun daga lokacin kafuwarta, Masarautar Katagum ta kasance cibiyar ilimin addinin Musulunci, shugabancin gargajiya, kasuwanci da gudanar da shari’a. Matsayinta tsakanin Daular Sakkwato da Daular Borno ya ba ta muhimmanci ta fuskar tsaro, tattalin arziki da hulɗar siyasa. Masarautar ta kuma taka rawa wajen bunƙasa ilimi da zaman lafiya a yankunan da yanzu suke cikin Jihar Bauchi da wasu sassan Jihohin Yobe da Jigawa.
Sarautar Katagum ta ci gaba da kasancewa cikin zuriyar Malam Zaki tsawon sama da ƙarni biyu. A wannan lokaci, sarakuna da dama sun jagoranci masarautar, kowannensu yana ba da tasa gudummawa wajen bunƙasa masarautar da kare martabarta. Daga cikin fitattun sarakunan akwai Marigayi Alhaji (Dr.) Muhammadu Kabir Umar, Sarkin Katagum na goma sha ɗaya, wanda ya yi mulki daga shekarar 1980 zuwa rasuwarsa a shekarar 2017. A lokacin mulkinsa, masarautar ta samu ci gaba a fannoni daban-daban, kuma ya kasance fitaccen shugaban gargajiya a Najeriya.
Bayan rasuwar Marigayi Sarki Muhammadu Kabir Umar, Majalisar Masarautar Katagum ta gudanar da tsarin zaɓen sabon sarki bisa al’ada da dokokin masarautar. Daga cikin sunayen da aka gabatar, Gwamnatin Jihar Bauchi ta amince da naɗin babban ɗansa, Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II, OON, a matsayin Sarkin Katagum na goma sha biyu. Wannan naɗi ya tabbatar da ci gaba da gadon sarautar cikin gidan Malam Zaki, tare da ci gaba da al’adun shugabancin masarautar.
Haihuwa da asali
An haifi Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II a ranar 25 ga Maris, 1957 a Masarautar Katagum, wadda a yau take cikin Jihar Bauchi. Ya fito ne daga gidan sarautar Katagum, gidan da ya daɗe yana jagorantar masarautar tun daga kafuwarta. Kasancewarsa ɗan gidan sarauta ya ba shi damar tasowa cikin yanayin da ya haɗa tarbiyyar addinin Musulunci, al’adun Hausawa da Fulani, da kuma koyon tsarin shugabancin gargajiya tun yana ƙarami.

Mahaifinsa shi ne Marigayi Alhaji (Dr.) Muhammadu Kabir Umar, Sarkin Katagum na goma sha ɗaya, wanda ya yi fice wajen gudanar da masarautar da kuma hidimar ƙasa. Ta hanyar mahaifinsa, Baba Umar Faruk II ya kasance jikan zuriyar Malam Zaki, wanda ya kafa Masarautar Katagum. Wannan zuriya ta kasance tushen gadon sarautar Katagum tsawon shekaru fiye da ɗari biyu.
Kodayake ba a wallafa cikakkun bayanai game da rayuwar ƙuruciyarsa da mahaifiyarsa a kafofin tarihi ba, abin da aka tabbatar shi ne cewa ya samu tarbiyya mai nagarta a cikin gida mai cike da ilimi, ladabi, riƙon amana da kishin hidimar al’umma. Wannan tarbiyya ta taimaka wajen gina halayensa da kuma shirya shi domin manyan nauye-nauye da ya ɗauka daga baya a rayuwar gwamnati da ta masarauta.
Ilimi
Kamar yadda aka saba a gidajen sarautun Musulunci na Arewacin Najeriya, Baba Umar Faruk II ya fara samun ilimin addinin Musulunci tun yana ƙarami. Ya yi karatun Alƙur’ani mai girma, fikihu da sauran darussan addini a ƙarƙashin malamai, tare da koyon ɗabi’u, ladubba da al’adun shugabanci na gargajiya. Wannan ilimi ya zama ginshiƙin rayuwarsa da fahimtarsa game da adalci, gaskiya da hidimar al’umma.
Bayan ilimin addini, ya samu ilimin zamani. Ya halarci Kano State College of Arts and Sciences tsakanin shekarun 1974 da 1976, inda ya samu ingantaccen shiri kafin shiga jami’a. Daga nan ya wuce Jami’ar Bayero da ke Kano (Bayero University Kano), inda ya kammala karatun digirin farko na Bachelor of Arts (B.A.) a fannin Tarihi. Wannan fanni ya ba shi cikakkiyar fahimta game da tarihin al’umma, tsarin shugabanci da cigaban ƙasashe.
Bai tsaya nan ba, domin ya ci gaba da halartar manyan kwasa-kwasan ƙwarewa a Najeriya da ƙasashen waje. Daga cikinsu akwai French National War College da ke birnin Paris na ƙasar Faransa, inda ya samu horo kan harkokin tsaro da dabarun shugabanci. Haka kuma, ya halarci kwasa-kwasai a Administrative Staff College of Nigeria (ASCON), tare da wasu shirye-shiryen horo da suka shafi manufofin gwamnati, gudanar da ma’aikata, tsaro da ci gaban shugabanci.
Haɗuwar ilimin addini, ilimin jami’a da kuma horon ƙwarewa ya ba Baba Umar Faruk II kyakkyawan tushe wajen gudanar da ayyukan gwamnati da kuma jagorantar al’umma. Wannan ilimi ne ya taimaka masa wajen samun nasarori a rayuwar aikinsa, har ya kai matsayin Babban Sakatare na Tarayya kafin daga bisani ya zama Sarkin Katagum.
Rayuwar aiki
Bayan kammala karatunsa, Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II ya fara aikin gwamnati, inda ya shafe kusan shekaru talatin da huɗu yana hidimar ƙasa a Ma’aikatar Gwamnatin Tarayya. A tsawon wannan lokaci, ya yi aiki a fannoni daban-daban da suka shafi tsare-tsaren gwamnati, gudanar da ma’aikata, tsaro, tattalin arziki da cigaban ƙasa. Ƙwarewarsa, jajircewarsa da riƙon amana sun sa ya samu cigaba a aikinsa har ya zama ɗaya daga cikin manyan jami’an gwamnatin tarayya.
A farkon aikinsa ya riƙe muƙamai daban-daban na darakta a ma’aikatun gwamnati. Daga cikin muƙaman da ya riƙe akwai Daraktan Kasafin Kuɗi (Director of Budget) a Ofishin Sakataren Gwamnatin Tarayya, Daraktan Harkokin Rundunar Sojin Ruwa (Director of Navy) a Ma’aikatar Tsaro ta Tarayya, Daraktan Zuba Jari da Bunƙasa Tattalin Arziki a Ma’aikatar Babban Birnin Tarayya, Daraktan Harkokin Sufurin Ruwa (Director of Maritime Services), Daraktan Gudanarwa a Ofishin Surveyor General na Tarayya, da kuma Daraktan Albarkatun Ma’aikata a Ma’aikatar Harkokin Cikin Gida. Waɗannan muƙamai sun ba shi gogewa mai faɗi a fannoni daban-daban na gudanar da gwamnati.
A shekarar 2010 aka naɗa shi Babban Sakatare na Tarayya. A wannan matsayi ya yi aiki a Ma’aikatar Harkoki na Musamman da ke Fadar Shugaban Ƙasa (Special Duties), Ma’aikatar Raya Matasa, Ma’aikatar Albarkatun Ruwa da kuma Ma’aikatar Ma’adinai. A matsayin Babban Sakatare, ya jagoranci aiwatar da manufofin gwamnati, kula da manyan ma’aikatu da tabbatar da ingantaccen gudanar da ayyukan gwamnati.
Rayuwar aikinsa ta kasance abin koyi ga ma’aikatan gwamnati. An san shi da bin ƙa’idojin aiki, gaskiya, riƙon amana da kuma iya tafiyar da manyan ayyuka cikin tsari. Wannan gogewa da ya samu a aikin gwamnati ta kasance ɗaya daga cikin abubuwan da suka ƙara masa ƙwarewa wajen gudanar da shugabanci bayan hawansa karagar Sarkin Katagum.
Shiga harkokin sarauta
Kodayake Alhaji Baba Umar Faruk II ya yi suna a aikin gwamnati, dangantakarsa da harkokin sarauta ta fara tun daga haihuwarsa, domin ya taso ne a gidan sarautar Katagum. Kasancewarsa babban ɗan Marigayi Alhaji (Dr.) Muhammadu Kabir Umar, Sarkin Katagum na goma sha ɗaya, ya ba shi damar fahimtar tsarin masarauta, al’adunta da nauyin shugabanci tun yana ƙarami.
Bayan ritayarsa daga aikin gwamnati, ya ƙara shiga harkokin gargajiya, inda aka naɗa shi Hakimin Shira, ɗaya daga cikin manyan hakimai masu muhimmanci a Masarautar Katagum. Gundumar Shira tana daga cikin manyan gundumomin masarautar, kuma hakimin yankin yana taka muhimmiyar rawa wajen gudanar da mulki, sasanta rikice-rikice, tabbatar da zaman lafiya da kuma kula da hulɗar masarauta da jama’a.
A matsayinsa na Hakimin Shira, Alhaji Baba Umar Faruk II ya yi amfani da gogewar da ya samu a aikin gwamnati wajen inganta tsarin gudanarwa da hulɗa da jama’a. An san shi da kasancewa mai sauraron koke-koken jama’a, mai neman sulhu tsakanin masu saɓani da kuma mai ba gwamnati haɗin kai wajen aiwatar da shirye-shiryen ci gaban al’umma. Waɗannan halaye ne suka ƙara masa karɓuwa a cikin Masarautar Katagum, kuma suka nuna cewa yana da cancantar ɗaukar manyan nauyin shugabanci.
Naɗinsa a matsayin sarkin Katagum
A ranar 9 ga Disamba, 2017, Marigayi Alhaji (Dr.) Muhammadu Kabir Umar, Sarkin Katagum na goma sha ɗaya, ya rasu bayan ya yi mulkin masarautar na tsawon shekaru talatin da bakwai. Rasuwarsa ta haifar da zaman makoki a faɗin Masarautar Katagum da ma Jihar Bauchi baki ɗaya, inda manyan jami’an gwamnati, sarakunan gargajiya da al’ummar Najeriya suka yi alhinin rashin fitaccen shugaban gargajiya.
Bayan kammala zaman makoki, Majalisar Masarautar Katagum ta gudanar da taro domin zaɓen wanda zai gaji kujerar sarauta bisa tanade-tanaden al’ada da dokokin masarautar. Bayan tantance masu neman gadon sarautar, majalisar ta miƙa sunayen mutane uku ga Gwamnatin Jihar Bauchi domin ta yi zaɓin ƙarshe. Waɗannan sun haɗa da Alhaji Baba Umar Faruk, Hakimin Shira, Alhaji Lele Mukhtar, Hakimin Madara, da Alhaji Yakubu Mu’azu.
Bayan nazarin sunayen da aka gabatar, Gwamnan Jihar Bauchi a lokacin, Muhammad Abdullahi Abubakar, ya amince da naɗin Alhaji Baba Umar Faruk a matsayin Sarkin Katagum na goma sha biyu. An sanar da wannan naɗi a ranar 15 ga Disamba, 2017, kuma nan take aka yi masa rawani a matsayin sabon Sarkin Katagum. An bayyana cewa ya samu rinjayen ƙuri’un masu zaɓen sarki, lamarin da ya nuna amincewar majalisar masarauta da cancantarsa.
Da yake tsokaci bayan sanar da naɗin sabon sarkin, Sanata mai wakiltar Bauchi ta Arewa, Sanata Sulaiman Muhammad Nazif, ya bayyana shi a matsayin mutum mai kamun kai, tawali’u da riƙon amana. Ya kuma yi kira ga al’ummar masarautar da su ba sabon sarkin cikakken haɗin kai domin ya ci gaba da kyawawan manufofi da salon mulkin mahaifinsa.
A saƙon taya murna da Fadar Shugaban Ƙasa ta fitar ta hannun mai ba shugaban ƙasa shawara kan harkokin yaɗa labarai, Mista Femi Adesina, Shugaba Muhammadu Buhari ya taya sabon Sarkin Katagum murna tare da bayyana shi a matsayin magaji nagari. Shugaban ƙasar ya buƙace shi da ya yi amfani da gogewar da ya samu a matsayinsa na tsohon Babban Sakatare na Tarayya wajen ci gaba da inganta zaman lafiya da bunƙasa ci gaban Masarautar Katagum da Jihar Bauchi baki ɗaya.
Duk da cewa an naɗa shi a shekarar 2017, an gudanar da bikin naɗin rawani da miƙa sandar mulki cikin babban biki ne a ranar 12 ga Nuwamba, 2022. Bikin ya samu halartar manyan baƙi daga sassa daban-daban na Najeriya, ciki har da gwamnoni, ministoci, sarakunan gargajiya da sauran manyan jami’an gwamnati. A jawabinsa, Sarkin ya bayyana cewa manyan manufofinsa su ne tabbatar da zaman lafiya, bunƙasa ilimi da rage talauci a cikin masarautarsa.
Salon mulkinsa da gudummawarsa
Tun bayan hawansa karagar mulki, Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II ya rungumi salon shugabanci wanda ya ginu a kan zaman lafiya, adalci, tuntuɓar jama’a da haɗin kai. Ya ci gaba da tafiyar da masarautar ta hanyar haɗa ƙwarewar da ya samu a aikin gwamnati da kuma al’adun shugabancin gargajiya. Wannan ya ba shi damar gudanar da mulki cikin tsari tare da kyakkyawar hulɗa da gwamnati, hukumomin tsaro da ƙungiyoyin ci gaban al’umma.
A fannin ilimi, ya kasance mai ƙarfafa ci gaban makarantu da cibiyoyin ilimi. An naɗa shi Kansila na a shekarar 2021, sannan daga baya aka naɗa shi Kansila na . Waɗannan naɗe-naɗe sun nuna irin mutuncin da yake da shi a fannin ilimi da shugabanci.
Haka kuma, ya ci gaba da ba da muhimmanci ga zaman lafiya da sasanta rikice-rikice a cikin al’umma. A lokuta daban-daban ya yi kira ga jama’a da su rungumi zaman lafiya, su guji rikice-rikice da kuma ba matasa ilimi da sana’o’i domin rage matsalolin zamantakewa. Masarautarsa ta ci gaba da kasancewa ɗaya daga cikin cibiyoyin haɗin kai da warware saɓani cikin lumana a Jihar Bauchi.
Muƙamai, lambobin yabo da girmamawa
A tsawon rayuwarsa, Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II ya riƙe manyan muƙamai a aikin gwamnati da kuma harkokin gargajiya. Bayan kammala karatunsa ya shiga aikin gwamnati, inda ya yi hidima na kusan shekaru talatin da huɗu a Ma’aikatar Gwamnatin Tarayya. A wannan lokaci ya riƙe muƙamai daban-daban na gudanarwa kafin ya kai matsayin Babban Sakatare (Permanent Secretary), wanda shi ne ɗaya daga cikin manyan muƙaman ma’aikatan gwamnati a Najeriya. Ya yi aiki a ma’aikatun gwamnatin tarayya da dama, ciki har da Ma’aikatar Harkoki na Musamman, Ma’aikatar Raya Matasa, Ma’aikatar Albarkatun Ruwa da Ma’aikatar Ma’adinai, inda ya ba da gudummawa wajen aiwatar da manufofin gwamnati da gudanar da ayyukan ci gaban ƙasa.

Bayan ritayarsa daga aikin gwamnati, aka naɗa shi Hakimin Shira, ɗaya daga cikin manyan hakimai a Masarautar Katagum. Daga bisani, bayan rasuwar mahaifinsa, Marigayi Alhaji (Dr.) Muhammadu Kabir Umar, aka naɗa shi a matsayin Sarkin Katagum na goma sha biyu (12) a shekarar 2017. Hawansa karagar mulki ya ƙara faɗaɗa nauyin da yake ɗauka na jagorantar al’umma, tabbatar da zaman lafiya da kuma kiyaye al’adun masarautar.
Baya ga muƙaman gwamnati da na gargajiya, Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II ya kuma samu damar jagorantar manyan cibiyoyin ilimi a Najeriya. A shekarar 2021 aka naɗa shi Kansila (Chancellor) na Ladoke Akintola University of Technology (LAUTECH), Ogbomoso, inda ya zama shugaban majalisar gudanarwar jami’ar a matsayinsa na shugaban bikin yaye ɗalibai da sauran manyan ayyukan jami’ar. Daga baya kuma aka naɗa shi Kansila na Sule Lamido University, Kafin Hausa, Jihar Jigawa. Waɗannan naɗe-naɗe sun nuna irin amincewa da ƙwarewarsa a fannin shugabanci da hidimar jama’a.
Har ila yau, gwamnatin tarayyar Najeriya ta karrama shi da lambar yabon ƙasa ta Officer of the Order of the Niger (OON), saboda gudummawar da ya bayar wajen hidimar gwamnati da ci gaban ƙasa. Wannan lambar yabo tana daga cikin manyan lambobin girmamawa da gwamnatin tarayya ke bai wa mutanen da suka yi fice wajen bautawa ƙasa.
Rayuwarsa da iyali
Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II yana daga cikin sarakunan gargajiya da suka fi son gudanar da rayuwarsu ta iyali cikin sirri. Duk da kasancewarsa fitaccen shugaban gargajiya kuma tsohon babban jami’in gwamnati, babu cikakkun bayanai da aka wallafa a ingantattun kafofin tarihi ko na gwamnati game da matansa, ‘ya’yansa ko sauran rayuwarsa ta cikin gida.
Abin da aka tabbatar shi ne cewa ya fito daga gidan sarautar Katagum, inda ya samu tarbiyya bisa koyarwar addinin Musulunci, al’adun gargajiya da kuma kyawawan ɗabi’u. Waɗannan tarbiyya da halaye sun taimaka wajen gina rayuwarsa ta shugabanci, tare da ba shi damar gudanar da ayyukansa cikin hikima, tawali’u da riƙon amana.
Alhaji (Dr.) Baba Umar Faruk II na daga cikin shugabannin gargajiya da suka haɗa gogewar aikin gwamnati da ta shugabancin gargajiya. Tsawon shekarun da ya yi yana hidimar gwamnatin tarayya ya ba shi gogewa mai zurfi a fannin gudanar da mulki, yayin da asalinsa daga gidan sarautar Katagum ya ba shi damar fahimtar al’adun shugabanci da nauyin jagorantar al’umma tun yana ƙarami.
Tun bayan hawansa karagar Sarkin Katagum a shekarar 2017, ya ci gaba da jagorantar masarautar bisa manufofin zaman lafiya, haɗin kai da ci gaban al’umma. Ya ba da muhimmanci ga ilimi, sasanta rikice-rikice, haɗin gwiwa da gwamnati da kuma bunƙasa harkokin ci gaba a yankin masarautarsa. Haka kuma, ta hanyar muƙaman da ya riƙe a cibiyoyin ilimi da sauran hukumomi, ya ci gaba da bayar da gudummawa wajen bunƙasa ilimi da shugabanci a Najeriya.
Manazarta
Atoyebi, O. (2021, July 1). Umar Faruq, Emir of Katagum, appointed as LAUTECH chancellor. TheCable.
Olagunju, D. (2017, December 16). Gov. Abubakar appoints Baba Umar as new Emir of Katagum. Nigerian Tribune.
Bakam, A. (2022, November 13). Emulate your father’s virtues, Mohammed tells new monarch. The Punch.
Ali, A. M. (2017, December 25). History and the making of Emir Farouq. Vanguard.
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta, manazarta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.