Armenia

Armenia ƙasa ce da take a yankin Caucasus, wato yankin da ke tsakanin nahiyoyin Turai da Asiya, kuma wannan matsayi ya sa ta zama ƙasa mai muhimmiyar rawa takawa ta fuskar tarihi, siyasa, da kasuwanci a tsakanin Gabas da Yamma. Saboda wannan wuri na musamman, Armenia ta kasance wata gada ta al’adu da tasirin wayewa tsakanin manyan yankuna biyu na duniya.

Babban birnin ƙasar shi ne Yerevan, wanda kuma shi ne cibiyar siyasa, tattalin arziki, da al’adu. Yerevan na daga cikin tsoffin birane a duniya da har yanzu ake zaune a cikinsu, kuma yana taka muhimmiyar rawa wajen haɗa ƙasar da sauran yankuna na duniya. Yawan jama’ar Armenia ya kai kusan miliyan uku, wanda ya sa ta kasance ƙasa mai ƙarancin yawan jama’a idan aka kwatanta da yawancin ƙasashen duniya, amma duk da haka tana da tasiri mai zurfi a tarihi da al’adu.

Yanayin ƙasar Armenia ya fi karkata zuwa tsaunuka da tuddai, inda yawancin yankunanta ke cikin tsaunukan Caucasus. Wannan yanayin ya sa ƙasar ta kasance da yanayi mai sanyi a yawancin shekara, tare da hunturu mai tsanani a wasu lokuta. Duk da ƙarancin ƙasa mai faɗi, Armenia tana da yankunan noma da ke amfani da kwaruruka da filayen da ke tsakanin tsaunuka.

Armenia tana da matsayi na musamman a tarihin duniya, musamman saboda kasancewarta ɗaya daga cikin ƙasashen farko da suka karɓi Kiristanci a matsayin addinin ƙasa a ƙarni na huɗu. Wannan ya ba ta babban matsayi a tarihin addini da wayewar ɗan Adam. Haka kuma, ƙasar tana da tasiri a siyasar yankin Caucasus, inda take hulɗa da manyan makwabta da kuma manyan ƙasashe masu tasiri a duniya.

Tarihin kafuwar Armenia

Tarihin Armenia yana daga cikin tsofaffin tarihin ƙasashe a duniya, kuma ya fara tun kafin kafuwar ƙasar a matsayin ƙasa ta zamani. Ɗaya daga cikin tsoffin daulolin da suka fara a yankin ita ce Masarautar Urartu, wadda ta bunƙasa tsakanin ƙarni na 9 zuwa na 6 kafin haihuwar Annabi Isa (Alaihissalam). Wannan daula ta kafa ginshiƙan wayewar ƙasar Armenia ta yau, musamman a fannin gine-gine, noma, da tsarin mulki.

Bayan rushewar Urartu, yankin Armenia ya shiga karkashin ikon manyan dauloli daban-daban, ciki har da Farisa, Daular Romawa, da daga baya Daular Byzantine. Wannan ya sa Armenia ta kasance wurin fafatawa tsakanin manyan daulolin duniya saboda muhimmancin yankin ta fuskar ƙarfin soja da kasuwanci.

A ƙarni na 4 Miladiyya, Armenia ta zama ɗaya daga cikin ƙasashen farko a duniya da suka karɓi Kiristanci a matsayin addinin ƙasa, wanda ya faru a shekarar 301 AD. Wannan lamari ya sa Armenia ta zama ƙasa mai matuƙar muhimmanci a tarihin Kiristanci, kuma ya ƙara haɗa al’ummar ƙasar da addini da al’adu na musamman. Daga baya, Armenia ta shiga ƙarƙashin ikon Daular Ottoman a yamma da kuma Daular Rasha a arewa maso gabas. Wannan rarrabuwar iko ya shafi rayuwar Armeniyawa sosai, inda suka fuskanci matsin lamba da sauye-sauyen siyasa da al’adu.

Ɗaya daga cikin manyan abubuwan da suka yi tasiri a tarihin Armenia shi ne Kisan kiyashi na Armeniyawa wanda ake kira a turance da (Armenian Genocide), ya faru a lokacin Yaƙin Duniya na Farko, inda aka kashe dubban Armeniyawa a Daular Ottoman. Wannan lamari ya bar tabo mai zurfi a tarihin ƙasar da kuma al’ummar Armeniyawa a duniya baki ɗaya.

Bayan rushewar Daular Rasha ta Tsarist da sauye-sauyen siyasa a farkon ƙarni na 20, Armenia ta sami ‘yancin kai na ɗan lokaci a shekarar 1918, sannan daga baya ta zama ɓangare na Soviet Union a 1922. A ƙarshe, bayan rushewar Soviet Union, Armenia ta sake samun cikakken ‘yancin kai a shekarar 1991, wanda ya kawo sabon zamani na siyasa da cigaban ƙasa.

Yanayin ƙasa da muhalli

Armenia tana a yankin Caucasus, kuma tana cikin ƙasashen da ke tsakanin Turai da Asiya, wanda hakan ya sa matsayinta ya kasance mai matuƙar muhimmanci a taswirar duniya. Ƙasar tana da iyaka da Turkiya a yamma, Georgia a arewa, Azerbaijan a gabas, da Iran a kudu. Wannan ya sa Armenia ta kasance ƙasa mai kewaye da manyan makwabta masu tasiri.

Yanayin ƙasar Armenia ya fi karkata zuwa tsaunuka da tuddai, inda mafi yawan ƙasarta ke cikin manyan tsaunukan Caucasus da ƙananan tuddai da kwaruruka. Wannan yanayi ya sa ƙasar ke da yanayin ƙasa mai ƙalubale, amma kuma mai kyau ga wasu nau’o’in noma da kiwo.

Ɗaya daga cikin muhimman albarkatun ƙasar shi ne Lake Sevan, wanda shi ne tafki mafi girma a Armenia kuma yana taka muhimmiyar rawa a rayuwar jama’a, musamman a fannin ayyukan ruwa, kamun kifi, da yawon buɗe ido. Haka kuma akwai koguna da dama da ke gudana daga tsaunuka zuwa kwaruruka, waɗanda ke taimakawa wajen noma.

Yanayin Armenia yana da bambanci tsakanin sanyi da matsakaicin zafi, inda hunturu ke kasancewa mai tsanani a yankuna da dama saboda tsayin ƙasa. Wannan yanayi ya shafi rayuwar jama’a, tsarin gine-gine, da kuma nau’in noma da ake yi a ƙasar.

Saboda wannan yanayin tsaunuka da yanayi mai sanyi, tattalin arzikin Armenia ya fi dogaro da masana’antu, fasahar zamani, da kuma amfani da ƙwararrun ma’aikata, maimakon dogaro da manyan filayen noma kaɗai. Wannan ya sa ƙasar ta samu wani tsarin cigaba na musamman a yankin Caucasus.

Al’umma da harshe

Al’ummomi

Al’ummar Armenia tana da yawan da ya kai kimanin miliyan uku, wanda ya sa ta kasance ƙasa mai ƙarancin yawan jama’a idan aka kwatanta da yawancin ƙasashen duniya. Duk da ƙarancin yawan jama’a, al’ummar Armenia tana da haɗin kai mai ƙarfi da kuma tushen al’adu mai zurfi wanda ya samo asali tun daga tsoffin dauloli na yankin Caucasus.

Yawancin jama’ar Armenia sun wanzu daga ƙabila guda ɗaya wato Armeniyawa, wanda hakan ya sa ƙasar ta kasance kusan homogeneous society, wato al’umma mai kama da juna ta fuskar ƙabila da al’adu. Wannan yanayi ya taimaka wajen ƙarfafa haɗin kai na ƙasa da kuma kiyaye al’adun gargajiya da harshensu na asali. Duk da haka, akwai ƙananan ƙabilu da suka haɗa da Yazidis, Rasha, da wasu ƙananan al’ummomi da ke zaune a ƙasar.

Harsuna

Harshen hukuma na ƙasar shi ne Armenian, wanda yake daga cikin tsoffin harsuna a duniya kuma yana da tsarin rubutu na musamman da haruffan da aka ƙirƙira a ƙarni na 5. Wannan harshe yana taka muhimmiyar rawa a fannin ilimi, gwamnati, addini, da rayuwar yau da kullum, kuma yana ɗaya daga cikin ginshiƙan asalin ƙasar.

Baya ga mutanen cikin ƙasar, Armeniyawa suna da yawa sosai a sassan duniya, musamman a ƙasashe kamar Rasha, Faransa, Amurka, Lebanon, da wasu sassan Gabas ta Tsakiya. Wannan watsuwa tana taka muhimmiyar rawa wajen tattalin arzikin ƙasar ta hanyar aika kuɗaɗen shiga, saka jari, da kuma tallafawa ci gaban al’adu da siyasa na Armenia a duniya.

Addini da al’adu

Addinai

Addini mafi rinjaye a Armenia shi ne Kiristancin Armenian Apostolic Church, wadda ita ce ɗaya daga cikin tsoffin coci-cocin Kiristanci a duniya. Armenia ta kasance ƙasa ta farko da ta karɓi Kiristanci a matsayin addinin ƙasa a shekara ta 301 AD, wanda hakan ya sa addini ya zama ginshiƙin rayuwar al’umma da tarihin ƙasar.

Cocin Armenian Apostolic tana da tasiri mai zurfi a al’adu, tarihi, da rayuwar yau da kullum. Tana taka rawa a bukukuwa, aure, jana’iza, da sauran muhimman al’amuran rayuwa. Haka kuma, addini ya taimaka wajen kiyaye asalin Armeniyawa musamman a lokutan da suka fuskanci mulkin waje da ƙalubale a tarihi.

Al’adu

A fannin al’adu, Armenia tana da tsoffin al’adun gargajiya da suka haɗa da kiɗa mai amfani da kayan kiɗa na gargajiya kamar duduk, wanda yake ɗaya daga cikin alamomin al’adun ƙasar. Rawa ta gargajiya ma tana da muhimmanci, inda ake amfani da ita a bukukuwa da tarurruka na gargajiya.

Tufafin gargajiya na Armenia yana nuna tarihi da matsayi na zamantakewa, kodayake a yau yawancin jama’a suna amfani da suturar zamani. A fannin abinci kuwa, Armenia ta shahara da abinci kamar khorovats (gasasshen nama), lavash (burodi na gargajiya), da wasu nau’o’in abinci masu amfani da kayan lambu da nama.

Bukukuwa irin su Vardavar, wanda ake yin ruwa a juna a lokacin rani, da kuma bukukuwan Easter, suna daga cikin muhimman bukukuwa da ke nuna haɗin addini da al’adu a ƙasar.

Tsarin mulki

Armenia tana da tsarin mulki na jamhuriya mai bin dimokiradiyya, wanda ya dogara da raba iko tsakanin ɓangarorin gwamnati daban-daban. Wannan tsarin ya samo asali ne bayan ƙasar ta bar tsarin Soviet Union a 1991, inda ta fara gina sabuwar gwamnati mai cin gashin kanta.

Shugaban ƙasa a Armenia yana taka rawa ne fiye da na wakilci a mafi yawan lokuta, yayin da Firayim Minista shi ne ke da babban iko a harkokin zartarwa da tafiyar da gwamnati. Wannan ya sa Firayim Minista yake zama muhimmin shugaba a tsarin siyasar ƙasar.

Majalisar dokoki ta ƙasar, wato National Assembly, ita ce ke da alhakin yin dokoki, sa ido kan gwamnati, da wakiltar al’ummar ƙasa. Ana zaɓen ‘yan majalisa ne ta hanyar zaɓe na dimokiradiyya, inda jam’iyyu daban-daban ke fafatawa.

Tsarin siyasar Armenia ya sha sauye-sauye tun bayan samun ‘yancin kai, musamman daga tsohon tsarin Soviet zuwa tsarin dimokiradiyya na zamani. Wadannan sauye-sauye sun haɗa da gyaran kundin tsarin mulki, ƙarfafa majalisa, da canza rabon iko tsakanin shugaban ƙasa da Firayim Minista.

A yau, Armenia tana ci gaba da ƙoƙarin ƙarfafa dimokiradiyya, tabbatar da bin doka, da inganta tsarin gwamnati domin ci gaban ƙasa da zaman lafiya mai ɗorewa.

Tattalin arziki

Tattalin arzikin Armenia yana daga cikin tattalin arziƙin ƙasashen da ke cikin yankin Caucasus da ke dogaro da haɗin kai tsakanin masana’antu na zamani, sabis, da kuma tallafin ƙasashen waje. Duk da cewa ƙasar ba ta da yalwar albarkatun ƙasa idan aka kwatanta da wasu ƙasashe, ta samu ci gaba ta hanyar mayar da hankali kan fasaha da ƙwarewar ma’aikata.

Fasahar sadarwa

Ɗaya daga cikin muhimman ɓangarorin tattalin arzikin Armenia shi ne fannin fasahar sadarwa da IT (Information Technology). A ‘yan shekarun nan, Armenia ta zama ɗaya daga cikin ƙasashen da ke haɓaka fasahar software, shirye-shiryen kwamfuta, da harkokin dijital. Wannan fanni ya jawo hankalin masu zuba jari daga ƙasashen waje kuma ya ƙirƙiri sabbin ayyukan yi ga matasa.

Noma

A fannin noma, Armenia tana amfani da kwaruruka da yankunan tsaunuka wajen noman amfanin gona kamar ‘ya’yan itatuwa, inabi (grapes), kayan lambu, da hatsi. Duk da ƙarancin ƙasa mai faɗi, noma yana taka muhimmiyar rawa a rayuwar karkara da samar da abinci.

Masana’antu

Masana’antu a Armenia sun haɗa da sarrafa abinci, giya (wine production), sinadarai, kayan lantarki, da sarrafa ƙarafa. Ƙasar tana da tarihin masana’antar giya mai zurfi, musamman saboda ingancin inabi da ake nomawa a yankinta.

Ma’adanai

A ɓangaren ma’adinai, Armenia tana da albarkatun kamar tagulla (copper), zinariya, molybdenum, da wasu ma’adinai masu muhimmanci. Waɗannan suna taimakawa wajen samun kuɗaɗen shiga daga fitar da kaya zuwa ƙasashen waje.

Armenia tana fitar da kayayyaki kamar ƙarafa, kayan lantarki, abinci, giya, da kayan noma. Ƙasar kuma tana dogaro sosai da diaspora na Armeniyawa a duniya, wanda ke aika kuɗaɗen shiga (remittances) da kuma saka jari a cikin tattalin arzikin ƙasar.

Duk da haka, Armenia tana fuskantar ƙalubale kamar ƙarancin albarkatun ƙasa, ƙanƙantar kasuwa, da matsalolin kasuwanci da wasu makwabta saboda rikice-rikicen siyasa. Wannan yana shafar faɗaɗa tattalin arziki da kasuwanci na ƙasa da ƙasa.

Muhimmancin Armenia a duniya

Armenia tana da muhimmanci a duniya musamman saboda matsayinta a yankin Caucasus, inda take zama gada tsakanin Turai da Asiya. Wannan matsayi ya sa ta zama ƙasa mai tasiri a harkokin siyasa da dangantakar kasa da kasa a yankin.

A fannin tarihi da addini, Armenia tana da babban matsayi saboda kasancewarta ɗaya daga cikin tsoffin ƙasashe da suka karɓi Kiristanci tun ƙarni na 4. Wannan ya sa take da tasiri a tarihin addinin Kiristanci a duniya baki ɗaya.

A fannin fasaha da kimiyya, Armeniyawa suna da gudummawa a fannoni kamar lissafi, injiniya, IT, da bincike na zamani, musamman ta hanyar diaspora da ke zaune a ƙasashen Turai da Amurka. Wannan diaspora ta zama wata hanya ta haɗa Armenia da manyan cibiyoyin kimiyya na duniya.

Armenia tana kuma taka rawa a ƙungiyoyin ƙasa da ƙasa kamar Majalisar Ɗinkin Duniya (UN) da Eurasian Economic Union (EAEU), inda take shiga cikin tattaunawar kasuwanci, tsaro, da ci gaban tattalin arziki.

Haka kuma, ƙasar tana da muhimmanci a fannin al’adu, musamman kiɗa, adabi, da fasaha, inda ta ba duniya gudummawar al’adu masu zurfi da ke nuna tarihin al’ummar Armeniyawa.

Matsaloli da ƙalubale

Armenia tana fuskantar manyan ƙalubale na siyasa, tattalin arziki, da zamantakewa. Ɗaya daga cikin manyan matsaloli shi ne rikicin Nagorno-Karabakh da Azerbaijan, wanda ya haifar da yaƙe-yaƙe da rashin kwanciyar hankali a yankin tsawon shekaru. Wannan rikici yana shafar tsaro da dangantakar ƙasa da ƙasa.

A fannin tattalin arziki, Armenia tana fuskantar ƙarancin albarkatun ƙasa da ƙaramin kasuwa, wanda ke takaita yawan masana’antu da faɗaɗa kasuwanci. Wannan ya sa ƙasar ke dogaro da fitar da ma’adinai da sabis maimakon manyan albarkatun noma ko mai.

Haka kuma, akwai matsalar ƙaura (emigration), inda yawancin matasa ke barin ƙasar zuwa Rasha, Turai, da Amurka domin neman aiki da ingantacciyar rayuwa. Wannan yana rage yawan ƙwararrun ma’aikata a cikin ƙasar.

A ɓangaren siyasa, Armenia tana fuskantar ƙalubalen inganta tsarin dimokiradiyya da rage tasirin rikice-rikicen tarihi, wanda ke shafar amincewar jama’a da tsarin gwamnati.

Haka kuma, ƙasar tana fuskantar matsalolin matsin tattalin arziki da rashin daidaito a ci gaba, wanda ke buƙatar ƙarin gyare-gyare da saka jari daga cikin gida da waje.

Jerin Sunayen Shuwagabannin Armenia tun farko (bayan 1991)

Bayan rushewar Tarayyar Soviet (Soviet Union), Armenia ta sami cikakken ‘yancin kai a shekarar 1991. Daga wannan lokaci zuwa yau, tsarin shugabancin ƙasar ya sha sauye-sauye, musamman daga tsarin da shugaban ƙasa ke da iko mai yawa zuwa tsarin da firayim minista ya zama babban mai iko a gwamnati.

• Levon Ter-Petrosyan (1991–1998): Shi ne shugaban ƙasa na farko na Armenia bayan samun ‘yancin kai. A mulkinsa, ƙasar ta fara gina sabuwar gwamnati mai cin gashin kanta, amma ta fuskanci matsalolin tattalin arziki da rikicin Nagorno-Karabakh da Azerbaijan.
• Robert Kocharyan (1998–2008): Ya karɓi mulki bayan murabus ɗin Ter-Petrosyan. A zamaninsa, Armenia ta shiga matakai na ƙarfafa gwamnati da inganta dangantakar waje, amma har yanzu rikicin yankin Nagorno-Karabakh ya ci gaba da tasiri.
• Serzh Sargsyan (2008–2018): Ya fara a matsayin shugaban ƙasa sannan daga baya ya koma firayim minista saboda sauye-sauyen kundin tsarin mulki da suka rage ikon shugaban ƙasa. Wannan sauyi ya haifar da zanga-zanga a 2018 (Velvet Revolution), wanda ya kawo ƙarshen mulkinsa.
• Armen Sarkissian (2018–2022): Ya zama shugaban ƙasa a lokacin da Armenia ta koma tsarin da firayim minista ke da babban iko. A wannan lokaci, shugaban ƙasa ya zama fiye da na wakilci (ceremonial role).
• Vahagn Khachaturyan (2022–Yanzu): Shi ne shugaban ƙasa na yanzu, yana ci gaba da aikin wakilci a tsarin siyasa na Armenia.

Bayan sauye-sauyen tsarin mulki, firayim minista ya zama babban shugaba:

• Nikol Pashinyan (2018–Yanzu): Ya hau mulki bayan Velvet Revolution a 2018. Shi ne shugaban gwamnati na yanzu kuma yana da babban iko a siyasar Armenia. A lokacinsa, ƙasar ta fuskanci yaƙin Nagorno-Karabakh na 2020 da kuma ƙoƙarin sake gina tattalin arziki da tsarin siyasa.

Manazarta

Armenia | Geography and Cartography | Research Starters | EBSCO Research. (n.d.). EBSCO.

Armenia – Countries – Office of the Historian. (n.d.).

Freedom House. (n.d.). Armenia. In Freedom House.

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta, manazarta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.