Skip to content

Hepatitis E

Hepatitis E na daga cikin cututtukan da ke shafar hanta, kuma tana faruwa ne sakamakon kamuwa da ƙwayar cutar da ake kira Hepatitis E Virus (HEV). Wannan ƙwayar cuta tana haddasa kumburin hanta, wanda zai iya kawo cikas ga yadda hantar ke gudanar da muhimman ayyukanta, kamar tace wasu abubuwa daga jini, sarrafa sinadarai, samar da bile da kuma adana wasu sinadarai da jiki ke buƙata.

Cutar tana da alaƙa sosai da matsalolin tsaftar muhalli da rashin samun isasshen ruwan sha mai tsafta. A wurare da dama, ana kamuwa da ita ne ta hanyar shan ruwan da ya gurɓata da najasar mutum mai ɗauke da ƙwayar cutar. Haka kuma, wasu nau’o’in ƙwayar cutar na iya yaɗuwa daga dabbobi zuwa mutane ta hanyar cin naman da bai dahu sosai ba. Saboda haka, Hepatitis E tana da alaƙa da lafiyar jama’a, tsaftar muhalli, kula da abinci da kuma lafiyar dabbobi.

A mafi yawan lokuta, cutar tana wucewa bayan wani lokaci, inda garkuwar jikin mutum ke yaƙar ƙwayar cutar har ya warke. Mutane da yawa kan samu sauƙi cikin makonni biyu zuwa shida ba tare da wata lalacewa ta dindindin ga hanta ba. Sai dai ba kowa ne yake samun irin wannan sauƙin ba. Wasu na iya fuskantar matsanancin kumburin hanta, gazawar hanta ko wasu matsaloli masu haɗari.

Hepatitis E tana da haɗari na musamman ga mata masu juna biyu, musamman waɗanda suka kamu da ita a watannin ƙarshe na ciki. A irin wannan yanayi, cutar na iya haifar da matsanancin lalacewar hanta, zubar da ciki, mutuwar jariri a mahaifa ko mutuwar uwa. Haka kuma, mutanen da garkuwar jikinsu ta yi rauni, musamman waɗanda aka yi wa dashen gaɓa ko suke amfani da magungunan rage ƙarfin garkuwar jiki, na iya fuskantar kamuwa da cutar ta dogon lokaci.

A duniya, cutar tana da muhimmiyar rawa wajen haddasa barkewar cututtukan hanta, musamman a ƙasashen da matsalolin samar da ruwa mai tsafta da tsarin zubar da najasa suka zama ruwan dare. A wasu yankunan Afirka, barkewar cutar tana faruwa ne bayan ambaliyar ruwa, rikice-rikice ko ƙaura daga muhallai, inda mutane da yawa kan dogara da maɓuɓɓugan ruwa da ba su da kariya daga gurɓatawa.

Duk da cewa Hepatitis E ba ta da takamaiman maganin kashe ƙwayar cutar a mafi yawan lokuta, ana iya rage haɗarin kamuwa da ita ta hanyar inganta tsaftar ruwa da muhalli, wanke hannu, dafa nama yadda ya kamata da kuma samar da ingantaccen tsarin kula da lafiya. Fahimtar cutar, hanyoyin yaɗuwarta da matsalolin da take iya haifarwa yana da muhimmanci wajen kare rayuwar mutane.

Ma’anar Hepatitis E

Hepatitis E cuta ce mai yaɗuwa wadda ƙwayar cutar Hepatitis E Virus (HEV) ke haddasawa. Tana shafar hanta ta hanyar haifar da kumburi a cikin ƙwayoyin halittarta, wanda kan rage ingancin ayyukan hantar na ɗan lokaci ko, a wasu lokuta, ya haifar da mummunar lalacewa.

Kalmar Hepatitis tana nufin kumburin hanta, yayin da harafin E yake bambanta wannan nau’in cutar da sauran nau’ikan hepatitis, kamar Hepatitis A, B, C da D. Kowace daga cikin waɗannan cututtuka tana da ƙwayar cuta da hanyoyin yaɗuwa da siffofin kamuwa da ita daban-daban.

Ƙwayar cutar HEV ƙwayar cuta ce mai ɗauke da sinadarin gado na RNA, kuma tana cikin dangin ƙwayoyin cuta da ake kira Hepeviridae. Tana iya shiga jikin mutum ta baki, musamman ta hanyar shan ruwa ko cin abinci da ya gurɓata. Bayan shiga jiki, ƙwayar cutar tana isa hanta, inda take iya ƙaruwa a cikin ƙwayoyin hantar kafin garkuwar jiki ta fara kai mata hari.

Cutar tana da siffofi biyu mafi muhimmanci. Na farko shi ne acute hepatitis E, wato kamuwa da cutar na ɗan lokaci, inda alamomin cutar kan bayyana sannan mutum ya warke bayan wani lokaci. Na biyu shi ne chronic hepatitis E, wato kamuwa da cutar ta dogon lokaci, wanda ya fi faruwa ga mutanen da garkuwar jikinsu ta yi rauni. Wannan nau’i na iya ci gaba da lalata hanta a hankali idan ba a gano shi kuma aka kula da shi yadda ya kamata ba.

Lokacin da mutum ya kamu da ƙwayar cutar, ba lallai ne ya fara nuna alamomi nan take ba. Akwai lokacin shiryawar cutar (incubation period) wanda yawanci yake tsakanin makonni biyu zuwa goma, kuma matsakaicinsa kusan makonni biyar zuwa shida ne. A wannan lokacin, ƙwayar cutar tana iya kasancewa tana ƙaruwa a jiki kafin alamomin cutar su bayyana. Wasu mutane kuma kan kamu da ita ba tare da nuna wata alama ba.

Abu mai muhimmanci shi ne cewa Hepatitis E ba cuta ce da ake yaɗawa ta hanyar taɓa jiki kawai, musabaha, zama tare ko cin abinci a tebur ɗaya ba. Babbar hanyar kamuwarta ita ce shiga jikin mutum ta baki daga ruwa ko abinci da ya gurɓata, duk da cewa akwai wasu hanyoyin yaɗuwa da suka haɗa da cin naman dabbobi da ke ɗauke da ƙwayar cutar wanda bai dahu sosai ba.

Tarihin cutar Hepatitis E

An fara fahimtar Hepatitis E a matsayin wani nau’in cutar hanta daban da sauran nau’ikan hepatitis a ƙarshen shekarun 1970 zuwa farkon shekarun 1980. Kafin wannan lokaci, masana kiwon lafiya sun san cewa akwai cututtukan hanta da ke yaɗuwa ta hanyar gurɓataccen ruwa, amma ba a iya bambance dukkan nau’ikansu da kyau ba.

Ɗaya daga cikin muhimman abubuwan da suka taimaka wajen gano cutar shi ne barkewar wani babban ciwon hanta a yankin Kashmir na Indiya a shekarar 1978. Wannan barkewar cuta ta shafi mutane da yawa, musamman bayan gurɓacewar ruwan sha. Binciken da aka gudanar daga baya ya nuna cewa ba Hepatitis A ba ce ke haddasa wannan barkewar, domin sakamakon gwaje-gwaje bai dace da alamomin kamuwar Hepatitis A ba.

A shekarar 1983, wani masanin kimiyyar Rasha mai suna Mikhail Balayan ya gudanar da bincike da ya taimaka wajen gano ƙwayar cutar. A lokacin binciken, ya haɗiye wani samfurin najasar mutumin da ake zargin yana ɗauke da cutar, bisa tsarin gwajin da ake amfani da shi a wancan zamani. Daga baya ya kamu da cutar, kuma binciken najasarsa ya taimaka wajen gano ƙwayar cutar a ƙarƙashin na’urar hangen nesa ta lantarki. Wannan bincike ya zama muhimmin mataki wajen tabbatar da cewa akwai wata ƙwayar cuta daban da ke haddasa wannan nau’in hepatitis.

A shekarun da suka biyo baya, masana kimiyya sun ƙara yin bincike kan tsarin halittar ƙwayar cutar, yadda take shiga jiki, hanyoyin yaɗuwarta da kuma yadda take shafar hanta. An gano cewa ƙwayar cutar tana ɗauke da RNA, kuma tana cikin dangin Hepeviridae. Haka kuma, bincike ya tabbatar da cewa ba mutane kaɗai ke ɗauke da ita ba, domin ana samunta a wasu dabbobi kamar aladu, barewa da namun daji.

Hepatitis E
Hepatitis E na daga cikin manyan cututtukan hanta da duka jima suna addabar al’umma.

Daga baya, an gano cewa akwai nau’o’in ƙwayar cutar daban-daban da ake kira genotypes. Wannan bincike ya taimaka wajen fahimtar dalilin da ya sa wasu yankuna ke fuskantar barkewar cutar ta hanyar ruwa, yayin da a wasu wurare kamuwa da cutar ya fi alaƙa da cin naman dabbobi da bai dahu sosai ba.

A yau, Hepatitis E ta zama muhimmin batu a fannin binciken cututtukan da ke shafar hanta. An ƙara fahimtar haɗarinta ga mata masu juna biyu, mutanen da garkuwar jikinsu ta yi rauni da kuma yadda take iya yaɗuwa tsakanin dabbobi da mutane. Haka kuma, an samar da allurar rigakafin cutar da aka amince da amfani da ita a ƙasar Sin, sannan aka yi amfani da ita a wasu shirye-shiryen dakile barkewar cutar a Afirka.

Nau’o’in Hepatitis E

Ana iya rarraba ƙwayar cutar Hepatitis E bisa bambancin tsarin halittarta na gado, wanda masana kimiyya ke kira genotypes. Waɗannan nau’o’in suna da bambancin wuraren da suka fi yaɗuwa da kuma hanyoyin da suke bi wajen kamuwa da mutane.

Genotype 1

Genotype 1 na daga cikin nau’o’in Hepatitis E da suka fi haddasa cuta a ƙasashe masu fama da matsalar tsaftar ruwa da muhalli, musamman a Afirka da wasu sassan Asiya. Wannan nau’in ya fi yaɗuwa tsakanin mutane ta hanyar shan ruwa ko cin abinci da ya gurɓata da najasar mai ɗauke da ƙwayar cutar. Yana da muhimmiyar alaƙa da barkewar cutar a al’ummomi masu yawa, musamman a wuraren da tsarin samar da ruwa da zubar da najasa bai wadatar ba. Haka kuma, yana da alaƙa da matsanancin cutar Hepatitis E ga mata masu juna biyu.

Genotype 2

Genotype 2 ma yana yaɗuwa ne ta hanyar gurɓataccen ruwa da abinci, kuma ya fi bayyana a wasu yankunan Afirka da Amurka ta Tsakiya. Kamar Genotype 1, wannan nau’in ya fi kamuwa da mutane ne, kuma yana iya haddasa barkewar cuta a al’ummomi masu yawa. An samu rahotannin kamuwa da wannan nau’in a wasu barkewar cutar da suka faru a Afirka, ciki har da Najeriya. Duk da cewa Genotype 1 da 2 suna da hanyoyin yaɗuwa iri ɗaya, akwai bambancin tsarin halittarsu na gado.

Genotype 3

Genotype 3 ya fi samuwa a wasu ƙasashen Turai, Arewacin Amurka da wasu yankunan Asiya. Wannan nau’in yana yawo a tsakanin wasu dabbobi, musamman aladu, barewa da namun daji. Mutane kan kamu da shi ta hanyar cin naman da ya fito daga waɗannan dabbobi idan bai dahu sosai ba. Ba kamar Genotype 1 da 2 ba, Genotype 3 ba ya yawan haddasa manyan barkewar cuta ta hanyar gurɓataccen ruwan sha. Amma yana iya haifar da cuta mai tsanani ko ta dogon lokaci ga mutanen da garkuwar jikinsu ta yi rauni.

Genotype 4

Genotype 4 yana da alaƙa da dabbobi, musamman aladu da namun daji, kuma an fi samun sa a wasu sassan Asiya. Mutane kan kamu da shi ta hanyar cin naman da bai dahu sosai ba ko wasu kayan abinci da suka gurɓata da ƙwayar cutar. Wannan nau’in ma yana iya haifar da matsalolin hanta, musamman ga mutanen da ke da wasu matsalolin lafiya tun da farko ko waɗanda garkuwar jikinsu ta yi rauni.

Bambancin genotypes da siffofin cutar

Duk da cewa waɗannan nau’o’in suna da bambancin hanyoyin yaɗuwa, dukkaninsu na iya haddasa kumburin hanta. Genotype 1 da 2 sun fi alaƙa da barkewar cuta ta ruwa a yankunan da tsaftar muhalli ba ta wadatar ba, yayin da Genotype 3 da 4 suka fi alaƙa da yaɗuwa daga dabbobi zuwa mutane.

Hanyoyin yaɗuwar Hepatitis E

Hepatitis E tana yaɗuwa ne ta hanyoyi daban-daban, amma babbar hanyar kamuwa da cutar a yankunan da matsalar tsaftar muhalli ta zama ruwan dare ita ce hanyar baki da najasa (faecal-oral transmission). Wannan na nufin ƙwayar cutar tana fita daga jikin wanda ya kamu da ita ta hanyar najasa, sannan ta shiga jikin wani mutum ta baki ta hanyar ruwa ko abinci da suka gurɓata.

Shan ruwan da ya gurɓata

Wannan ita ce babbar hanyar yaɗuwar Hepatitis E a wurare da dama. Idan najasar mutumin da ke ɗauke da ƙwayar cutar ta shiga rijiya, kogi, tafki ko wata hanyar samar da ruwa, ƙwayar cutar na iya gurɓata ruwan. Mutanen da suka sha irin wannan ruwa za su iya kamuwa da cutar. Matsalar tana ƙara tsananta a yankunan da ba su da ingantattun rijiyoyi, bututun ruwa, bandakuna da hanyoyin zubar da najasa. Haka kuma, ambaliyar ruwa na iya haɗa najasa da ruwan da mutane ke amfani da shi wajen sha, girki da sauran bukatun yau da kullum.

Cin abincin da ya gurɓata

Mutum na iya kamuwa da Hepatitis E idan ya ci abincin da ya gurɓata da najasa mai ɗauke da ƙwayar cutar. Wannan na iya faruwa idan aka shirya abinci da hannayen da ba a wanke ba, aka yi amfani da gurɓataccen ruwa wajen wanke kayan abinci, ko kuma aka ajiye abinci a wurin da ba shi da tsafta. ‘Ya’yan itatuwa da kayan lambu da aka shayar ko wanke da ruwa mai gurɓatawa na iya zama hanyar yaɗuwar cutar idan ba a tsaftace su yadda ya kamata ba.

Cin naman da bai dahu ba

Wasu nau’o’in ƙwayar Hepatitis E, musamman Genotype 3 da 4, suna iya kasancewa a cikin dabbobi kamar aladu, barewa da namun daji. Mutum na iya kamuwa da cutar idan ya ci naman waɗannan dabbobi wanda bai dahu sosai ba, musamman idan naman yana ɗauke da ƙwayar cutar. Wannan hanya ta fi muhimmanci a wuraren da ake samun waɗannan nau’o’in ƙwayar cutar. Dafa nama sosai yana taimakawa wajen kashe ƙwayar cutar da rage haɗarin kamuwa da ita.

Yaɗuwa ta hanyar jini

A wasu lokuta, mutum na iya kamuwa da Hepatitis E ta hanyar karɓar jinin da ke ɗauke da ƙwayar cutar. Wannan na iya faruwa idan an ba shi jinin wanda ya kamu da cutar, musamman idan ba a gudanar da gwaje-gwajen da suka dace ba. Wannan hanyar ba ita ce mafi yawan hanyoyin yaɗuwar cutar ba, amma tana da muhimmanci wajen kula da lafiyar masu buƙatar ƙarin jini.

Yaɗuwa daga uwa zuwa jariri

Mace mai juna biyu da ta kamu da Hepatitis E na iya watsa ƙwayar cutar ga jaririnta yayin da yake cikin mahaifa ko lokacin haihuwa. Irin wannan yaɗuwa na iya haifar da matsaloli ga jariri, musamman idan cutar ta yi tsanani ga uwa. Ba duk jariran da iyayensu mata suka kamu da cutar ne suke kamuwa ba, amma yiwuwar watsawar cutar daga uwa zuwa jariri na daga cikin dalilan da suka sa ake ɗaukar Hepatitis E da muhimmanci sosai a lokacin juna biyu.

Abubuwan da ke ƙara haɗarin kamuwa

Mutanen da ke zaune a wuraren da babu ingantaccen tsarin tsaftar muhalli, waɗanda ke shan ruwan da ba a tabbatar da tsaftarsa ba, da waɗanda ke amfani da bandakunan da ba su da inganci suna cikin haɗarin kamuwa da cutar. Haka kuma, ma’aikatan da ke hulɗa da dabbobi da naman su na iya fuskantar haɗari idan ba sa bin ƙa’idojin kariya da tsaftar abinci. Yana da muhimmanci a fahimci cewa Hepatitis E ba ta yaɗuwa ta hanyar musabaha, runguma, zama a gida ɗaya ko taɓa jikin mai cutar kawai. Babban abin da ke haddasa kamuwa da ita shi ne shiga jikin mutum ta baki daga gurɓataccen ruwa ko abinci, ko kuma wasu hanyoyin da aka ambata.

Alamomin cutar Hepatitis E

Alamomin Hepatitis E suna bambanta daga mutum zuwa mutum. Wasu mutane kan kamu da ƙwayar cutar ba tare da nuna wata alama ba, yayin da wasu ke fama da alamomi masu kama da na sauran cututtukan hanta. Alamomin cutar yawanci suna bayyana ne bayan lokacin shiryawarta, wanda kan kai makonni biyu zuwa goma bayan kamuwa da ƙwayar cutar.

Zazzabi da gajiya

Ɗaya daga cikin alamomin farko da mutum zai iya fara ji shi ne ɗan zazzabi, tare da gajiya da kasala. Mutum na iya jin jikinsa ba shi da ƙarfi, ya rasa kuzarin gudanar da ayyukansa na yau da kullum, ko kuma ya riƙa buƙatar hutawa fiye da yadda ya saba.

Rashin sha’awar abinci

Mai cutar na iya rasa sha’awar cin abinci, ko kuma ya riƙa jin ƙyamar abinci. Wannan na iya kasancewa tare da tashin zuciya, amai da rashin jin daɗin ciki. Idan waɗannan alamomi suka daɗe, za su iya jawo raguwar nauyin jiki da ƙarancin ƙarfi.

Ciwon ciki

Wasu masu Hepatitis E kan ji ciwo a cikin ciki, musamman a ɓangaren dama na sama, inda hanta take. Wannan ciwo na iya kasancewa mai sauƙi ko mai tsanani, kuma yana iya kasancewa tare da jin nauyi ko rashin jin daɗi a yankin.

Tashin zuciya da amai

Kumburin hanta na iya sa mutum ya riƙa jin tashin zuciya, wani lokacin kuma ya yi amai. Idan amai ya yi yawa, mutum na iya rasa ruwa da wasu muhimman sinadarai a jikinsa, musamman idan ba ya iya shan ruwa ko cin abinci yadda ya kamata.

Launin rawaya a ido da fata

Wannan alama ce da ake kira jaundice. Tana faruwa ne idan sinadarin bilirubin ya taru a jini fiye da yadda ya kamata. Bilirubin wani sinadari ne da ke samuwa lokacin da jajayen ƙwayoyin jini suka lalace, kuma hanta ce ke taimakawa wajen sarrafa shi da fitar da shi daga jiki. Idan hanta ta kumbura ta kasa gudanar da wannan aiki yadda ya kamata, idanu da fatar mutum na iya yin rawaya. Wannan alama tana daga cikin muhimman alamomin cututtukan hanta.

Fitsari mai duhu

Mai cutar na iya yin fitsari mai duhun launi, wanda wani lokaci yake kama da launin shayi. Wannan na faruwa ne saboda bilirubin ya shiga fitsari, lamarin da kan faru idan hanta ba ta iya sarrafa shi yadda ya kamata.

Bayan gida mai haske

Wasu masu cutar kan yi bayan gida mai haske fiye da yadda suka saba. Wannan na iya faruwa idan bile, wadda hanta ke samarwa, ba ta isa hanji yadda ya kamata ba. Bile tana taimakawa wajen narkar da kitse kuma tana ba bayan gida launinsa na yau da kullum.

Ƙaiƙayin jiki

Tarin wasu sinadarai da hanta ba ta iya sarrafawa yadda ya kamata na iya haifar da ƙaiƙayin fata. Wannan ƙaiƙayi na iya shafar sassa daban-daban na jiki, kuma wani lokaci yana iya kasancewa ba tare da kuraje ko wani canjin fata ba.

Ciwon gaɓoɓi da ƙurajen fata

Wasu mutane kan fuskanci ciwon gaɓoɓi ko samuwar wasu kuraje a fata. Waɗannan alamomin ba sa faruwa ga kowa, amma suna iya kasancewa cikin martanin jiki ga kamuwa da ƙwayar cutar.

Ƙara girman hanta

A lokacin da hanta ta kumbura, tana iya ƙaruwa fiye da girmanta na yau da kullum. Likita na iya gano wannan ta hanyar binciken ciki, kuma wani lokaci mutum kan ji zafi ko taushin ciwo idan aka taɓa yankin da hantar take.

Yana da muhimmanci a lura cewa alamomin Hepatitis E suna kama da na Hepatitis A, B da sauran cututtukan da ke haddasa kumburin hanta. Saboda haka, ba za a iya tabbatar da cewa mutum yana da Hepatitis E ta alamomi kawai ba; ana buƙatar gwajin jini ko wasu gwaje-gwajen ƙwayar cutar.

Illoli da matsalolin Hepatitis E

Kodayake yawancin masu Hepatitis E kan warke ba tare da wata matsala ta dindindin ba, cutar na iya haifar da matsaloli masu tsanani a wasu mutane. Matsalolin sun danganta da yanayin lafiyar mutum, nau’in ƙwayar cutar da ya kamu da ita, ƙarfin garkuwar jikinsa da kuma ko yana da wata cutar hanta tun da farko.

Gazawar hanta

Ɗaya daga cikin matsalolin da cutar za ta iya haifarwa shi ne acute liver failure, wato gazawar hanta cikin ɗan lokaci. Wannan yana faruwa ne idan hanta ta lalace sosai har ta kasa gudanar da muhimman ayyukanta. Idan hakan ta faru, mutum na iya samun matsalar daskarewar jini, taruwar sinadarai masu guba a jiki da kuma rikicewar aikin kwakwalwa. Wannan yanayi na buƙatar kulawar gaggawa a asibiti, domin yana iya zama barazana ga rayuwa.

Haɗarin cutar ga mata masu juna biyu

Mata masu juna biyu, musamman waɗanda suka kamu da Hepatitis E a zangon biyu ko na uku na ciki, suna cikin waɗanda cutar ta fi iya shafa da tsanani. A irin wannan yanayi, haɗarin gazawar hanta da mutuwar uwa na iya ƙaruwa sosai. Cutar na iya haifar da zubar da ciki, haihuwar jariri kafin lokacin haihuwa, mutuwar jariri a mahaifa ko wasu matsalolin lafiyar jariri. Saboda haka, mace mai juna biyu da ta nuna alamomin cutar tana buƙatar a tantance ta cikin gaggawa.

Hepatic encephalopathy

Wannan matsala tana faruwa ne idan hanta ta kasa tace wasu abubuwa masu guba daga jini, musamman ammonia, wanda kan taru ya shafi kwakwalwa. Mutum na iya fara rikicewa, samun matsalar fahimta, yawan bacci ko canjin halayen da ba a saba gani ba. Idan matsalar ta tsananta, mutum na iya rasa hayyacinsa.

Zubar Jini

Hanta tana samar da wasu sinadarai da jiki ke amfani da su wajen daskarewar jini. Idan hanta ta lalace sosai, samar da waɗannan sinadarai na iya raguwa, wanda zai sa mutum ya fi saurin zubar jini ko samun matsalar daina zubar jinin rauni.

Matsalolin ƙoda

A wasu lokuta, matsanancin cutar hanta na iya shafar aikin ƙoda. Wannan na iya faruwa sakamakon sauyin zagayawar jini, rashin isasshen ruwa a jiki ko wasu rikice-rikicen da suka biyo bayan gazawar hanta. Idan aikin ƙoda ya tabarbare, mutum na iya rage yawan fitsari da kuma tara ruwa a jikinsa.

Hepatitis E ta dogon lokaci

A mafi yawan mutane, Hepatitis E ba ta zama cuta ta dogon lokaci ba. Amma a mutanen da garkuwar jikinsu ta yi rauni, musamman waɗanda aka yi wa dashen ƙoda, hanta ko wasu gaɓoɓi, ƙwayar cutar na iya ci gaba da kasancewa a jikinsu. Wannan yanayi na iya haifar da kumburin hanta na dogon lokaci, kuma idan ba a kula da shi ba, yana iya jawo tabon nama a hanta (liver fibrosis).

Cirrhosis

Cirrhosis na nufin samuwar tabon nama da taurin hanta sakamakon lalacewar ƙwayoyin halittarta na tsawon lokaci. Wannan matsala ba ta yawan faruwa ga masu kamuwa da Hepatitis E ta ɗan lokaci, amma tana iya tasowa ga wasu mutanen da suka kamu da cutar ta dogon lokaci, musamman waɗanda suke da raunin garkuwar jiki ko wata cutar hanta.

Matsalolin jijiyoyin sadarwa

A wasu lokuta, Hepatitis E na iya kasancewa tare da matsalolin da suka shafi jijiyoyin sadarwa (neurological complications). Waɗannan na iya haɗawa da raunin wasu tsokoki, ciwon jijiyoyi ko matsalar sarrafa motsin wasu sassan jiki. Ba kasafai ake samun waɗannan matsaloli ba, amma suna daga cikin abubuwan da masana kiwon lafiya ke lura da su.

Mutuwa

Mutuwa ba ita ce sakamakon da aka fi samu ga masu Hepatitis E ba, amma tana iya faruwa idan cutar ta haifar da gazawar hanta mai tsanani. Haɗarin ya fi ƙaruwa ga mata masu juna biyu da kuma mutanen da ke da wasu matsalolin hanta ko garkuwar jiki. World Health Organization +1

Hanyoyin gwaje-gwaje da tantance cutar Hepatitis E

Ba za a iya tabbatar da Hepatitis E ta hanyar alamomi kawai ba, domin alamominta suna kama da na sauran cututtukan hanta. Saboda haka, likita yana amfani da tarihin lafiyar mara lafiya, binciken jiki da gwaje-gwajen dakin gwaje-gwaje domin gano cutar da tantance girman matsalar.

Binciken tarihin marar tafiya

Likita zai tambayi mara lafiya irin alamomin da yake ji, lokacin da suka fara da yadda suke sauyawa. Ana kuma tambayar ko ya sha ruwa daga wuraren da ba a tabbatar da tsaftarsu ba, ko akwai barkewar cutar a yankin da yake zaune, ko ya yi tafiya zuwa wurin da cutar ta zama ruwan dare, ko kuma yana hulɗa da dabbobi. Ga mata, ana buƙatar sanin ko suna da juna biyu, domin wannan yana taimakawa wajen tantance haɗarin da cutar za ta iya haifarwa.

Gwajin jini na Anti-HEV IgM

Wannan na daga cikin muhimman gwaje-gwajen da ake amfani da su wajen gano kamuwa da Hepatitis E a kwanan nan. Ana neman wani sinadarin kariya da garkuwar jiki ke samarwa domin yaƙar ƙwayar cutar, wanda ake kira Immunoglobulin M (IgM). Idan gwajin ya nuna akwai anti-HEV IgM, hakan na iya nuna cewa mutum ya kamu da cutar a baya-bayan nan ko yana fama da ita a lokacin gwajin. Sai dai likita yana fassara sakamakon tare da sauran bayanan lafiya, domin gwajin IgM na iya samun sakamakon ƙarya a wasu yanayi.

Gwajin Anti-HEV IgG

Wannan gwaji yana gano wani nau’in sinadarin kariya da garkuwar jiki ke samarwa bayan ta taɓa fuskantar ƙwayar cutar. Ana amfani da shi wajen gano ko mutum ya taɓa kamuwa da Hepatitis E a wani lokaci. Kasancewar anti-HEV IgG ba ya nufin cewa mutum yana fama da cutar a yanzu. Yana iya nuna cewa ya taɓa kamuwa da ita a baya kuma garkuwar jikinsa ta samar da kariya.

Gwajin HEV RNA ta hanyar RT-PCR

Ana iya amfani da gwajin Reverse Transcription Polymerase Chain Reaction (RT-PCR) domin gano sinadarin gado na ƙwayar cutar a cikin jini ko najasa. Wannan gwaji yana taimakawa wajen tabbatar da cewa ƙwayar cutar tana cikin jikin mutum. Yana da amfani musamman ga mutanen da garkuwar jikinsu ta yi rauni, waɗanda ake zargin suna da Hepatitis E ta dogon lokaci, ko kuma lokacin da sakamakon gwajin sinadaran kariya bai wadatar wajen tabbatar da cutar ba.

Gwajin ayyukan hanta

Ana iya yin gwajin Liver Function Tests (LFTs) domin tantance yadda hanta take gudanar da ayyukanta. Wannan gwaji kan haɗa da duba sinadarai kamar:

  • ALT (Alanine Aminotransferase): Sinadari ne da yawan samuwarsa a jini kan ƙaru idan ƙwayoyin hanta sun lalace.
  • AST (Aspartate Aminotransferase): Shi ma sinadari ne da kan ƙaru idan akwai lalacewar ƙwayoyin hanta.
  • Bilirubin: Yawan sa a jini na iya haifar da rawayar ido da fata.
  • Albumin: Furotin ne da hanta ke samarwa, kuma ƙarancinsa na iya nuna matsalar aikin hanta, musamman idan lalacewar ta daɗe.
  • Prothrombin Time (PT/INR): Gwaji ne da ke taimakawa wajen tantance yadda jini yake daskarewa, wanda ke ba da muhimmiyar alama game da ƙarfin aikin hanta.

Gwajin tini na CBC

Ana iya yin Complete Blood Count (CBC) domin duba adadin jajayen ƙwayoyin jini, fararen ƙwayoyin jini da ƙwayoyin da ke taimakawa wajen daskarewar jini. Wannan gwaji ba ya tabbatar da Hepatitis E kai tsaye, amma yana taimakawa wajen gano wasu matsalolin da za su iya kasancewa tare da cutar.

Ɗaukar hoton hanta

A wasu yanayi, likita na iya amfani da hoton ultrasound domin duba girman hanta da wasu alamomin da ke nuna matsalar gaɓar. Wannan gwaji ba shi ne ke tabbatar da Hepatitis E ba, amma yana taimakawa wajen gano wasu cututtukan hanta ko matsalolin da za su iya bayyana tare da ita.

Magani da kariya

Maganin Hepatitis E yana dogara ne da irin cutar, tsananin alamominta da kuma yanayin lafiyar mara lafiya. A mafi yawan lokuta, cutar tana warkewa da kanta, domin garkuwar jiki tana iya kawar da ƙwayar cutar ba tare da buƙatar takamaiman maganin kashe ta ba.

Hutu da kula da jiki

Mutanen da suka kamu da Hepatitis E suna buƙatar samun isasshen hutu, musamman idan suna fama da gajiya, zazzabi, tashin zuciya ko rashin ƙarfi. Hutu yana taimakawa wajen rage wahalar da jiki yake fuskanta yayin da yake yaƙar cutar. Sai dai hutu kaɗai ba ya maye gurbin kulawar likita, musamman idan mutum yana da rawayar ido, amai mai yawa ko ciwon ciki mai tsanani.

Shan isasshen ruwa

Shan ruwa mai tsafta yana taimakawa wajen maye gurbin ruwan da jiki ke rasawa sakamakon zazzabi, amai ko rashin cin abinci. Idan mutum yana fama da amai ko gudawa, likita na iya ba da shawarar amfani da ruwan da ke ɗauke da sinadaran maye gurbin ruwa da gishirin jiki (oral rehydration solution), gwargwadon yanayinsa.

Abinci mai gina jiki

Mai cutar yana buƙatar cin abinci mai gina jiki domin taimaka wa jiki samun kuzari da sinadaran da yake buƙata. Ana iya amfani da abinci mai sauƙin narkewa idan tashin zuciya ko rashin sha’awar abinci ya sa cin abinci ya yi wahala. Ba a buƙatar mutum ya daina cin duk wani abinci saboda Hepatitis E, sai dai idan likita ya ba da wani umarni na musamman bisa yanayin hantar sa.

Guje wa barasa

Barasa na iya ƙara wa hanta nauyin aiki da kuma tsananta lalacewar ƙwayoyinta. Saboda haka, mutumin da ya kamu da Hepatitis E ya kamata ya guji shan barasa har sai likita ya tabbatar cewa hantar ta murmure.

Kula da amfani da magunguna

Wasu magunguna na iya ƙara lalata hanta idan aka yi amfani da su ba daidai ba. Saboda haka, mai cutar bai kamata ya riƙa shan magunguna da kansa ba, musamman magungunan rage zafi ko na gargajiya waɗanda ba a san sinadaransu da tasirinsu ga hanta ba. Likita ne ya kamata ya tantance magungunan da mara lafiya zai iya amfani da su, tare da la’akari da sakamakon gwajin hanta da sauran matsalolin lafiyarsa.

Rigakafin Hepatitis E

Rigakafin Hepatitis E ya fi dogara da kiyaye tsaftar ruwa, abinci da muhalli. Tun da babbar hanyar yaɗuwar cutar a wurare da dama ita ce gurɓataccen ruwa, inganta tsarin samar da ruwa mai tsafta da zubar da najasa yana da muhimmanci wajen rage kamuwa da ita.

Amfani da tsaftataccen ruwan sha

Ya kamata mutane su riƙa shan ruwan da aka tabbatar da tsaftarsa. Idan ba a da tabbacin ingancin ruwan, tafasa shi yadda ya kamata ko amfani da ingantacciyar hanyar tsarkake ruwa na iya rage haɗarin kamuwa da cutar. Haka kuma, ya kamata a kula da rijiyoyi da sauran wuraren samun ruwa domin hana najasa, datti da ruwan ambaliya shiga cikinsu.

Inganta tsaftar muhalli

Samun bandakuna masu kyau da kuma zubar da najasa yadda ya kamata yana taimakawa wajen hana ƙwayar cutar shiga cikin hanyoyin ruwa. Ya kamata a guji yin bayan gida a fili, kusa da rijiyoyi, koguna ko wuraren da ake samun ruwan sha. Hukumomin kula da lafiya da na tsaftar muhalli suna da muhimmiyar rawa wajen samar da hanyoyin zubar da shara da najasa masu inganci.

Wanke hannu

Wanke hannu da sabulu da ruwa mai tsafta yana daga cikin hanyoyin rigakafi mafi sauƙi kuma mafi muhimmanci. Ya kamata a wanke hannu bayan amfani da bandaki, kafin shirya abinci, kafin cin abinci da kuma bayan hulɗa da dabbobi ko kayayyakin da ka iya gurɓata.

Kula da tsaftar abinci

Ya kamata a wanke kayan abinci da ruwa mai tsafta, a rufe abinci domin kada ƙwari ko datti su gurɓata shi, sannan a tabbatar da cewa an dafa abinci yadda ya kamata. Musamman, ya kamata a dafa nama sosai kafin a ci shi, domin hakan yana taimakawa wajen kashe ƙwayar cutar da ka iya kasancewa a cikinsa.

Kariya ga masu hulɗa da dabbobi

Ma’aikatan gona, masu kiwon dabbobi, masu yanka nama da masu sarrafa kayan nama ya kamata su riƙa bin ƙa’idojin tsafta. Wanke hannu bayan hulɗa da dabbobi, amfani da kayan kariya da kuma tabbatar da tsaftar wuraren yanka dabbobi suna taimakawa wajen rage haɗarin yaɗuwar ƙwayar cutar.

Kariya ga mata masu juna biyu

Mata masu juna biyu ya kamata su fi kula da ingancin ruwan sha da abincin da suke ci, musamman a yankunan da ake samun barkewar Hepatitis E. Idan suka lura da rawayar ido, fitsari mai duhu, tashin zuciya mai tsanani ko ciwon ciki, ya kamata su nemi kulawar likita cikin gaggawa.

Allurar rigakafin Hepatitis E

An samar da allurar rigakafin Hepatitis E da ake kira HEV 239 ko Hecolin. An ba da lasisin amfani da ita a ƙasar Sin a shekarar 2011, kuma an yi amfani da ita a wasu shirye-shiryen dakile barkewar cutar a wasu yankunan Afirka, ciki har da Sudan ta Kudu. Sai dai ba a samun wannan allura a ko’ina cikin duniya, kuma ba ta cikin alluran rigakafi da ake amfani da su a kai a kai a duk ƙasashe. Saboda haka, ya kamata a bi shawarwarin hukumomin lafiya na ƙasar da ake zaune a ciki game da samuwarta da kuma waɗanda suka cancanci karɓarta.

Hepatitis E a Najeriya

Hepatitis E na daga cikin cututtukan hanta da ake samu a Najeriya, duk da cewa ba a cika samun cikakkun bayanai kan yawan mutanen da suke kamuwa da ita ba. Ɗaya daga cikin manyan matsalolin da ke hana a fahimci ainihin girman cutar shi ne ƙarancin gwaje-gwajen da ake gudanarwa, rashin cikakken tsarin sa ido kan cutar da kuma yiwuwar rikita ta da sauran cututtukan da ke haddasa zazzabi da rawayar ido.

A Najeriya, matsalolin samun tsaftataccen ruwan sha, rashin ingantattun bandakuna, zubar da najasa a wuraren da ba su dace ba da kuma ambaliyar ruwa na daga cikin abubuwan da ke iya ƙara haɗarin yaɗuwar Hepatitis E. Waɗannan matsaloli sun fi shafar al’ummomin da ba su da isassun kayan more rayuwa, musamman a yankunan karkara da wasu matsugunan da ake fama da ƙarancin tsaftar muhalli.

Barkewar Hepatitis E a Najeriya

An samu rahoton barkewar Hepatitis E a Najeriya tun a shekarun baya. Ɗaya daga cikin farkon rahotannin da aka rubuta shi ne wanda ya faru a Port Harcourt, Jihar Rivers, tsakanin Nuwamba 1997 zuwa Yuni 1998, inda aka samu mutane goma da suka kamu da cutar.

A shekarar 2017, an sake samun babbar barkewar cutar a Jihar Borno, a yankin Arewa maso Gabashin Najeriya. Rahotannin bincike sun nuna cewa kusan mutane 1,815 sun kamu da cutar a wannan barkewar, ciki har da mata masu juna biyu. An kuma danganta barkewar da nau’o’in ƙwayar cutar Genotype 1 da Genotype 2. Wannan lamari ya nuna yadda matsalolin tsaftar muhalli da yanayin rayuwa a wuraren da ake fama da rikice-rikice kan taimaka wajen yaɗuwar cutar.

Manazarta

Aliyu, A. S., Dutsinma, U. A., Ibrahim, A. A., & Arzai, A. H. (2026, August 28). Prevalence of hepatitis E virus among pregnant women attending selected antenatal clinics in Kano Metropolis. UMYU Journal of Microbiology Research, 11(3), 1–6.

Centers for Disease Control and Prevention. (2024). Hepatitis E basics.

Olowu, B. I., Tinubu, O. B., Solesi, O. O., Ochi, E., Ahmed, S. O., & Zakariya, M. E. (2025). Epidemiology and seroprevalence of hepatitis E virus in Nigeria and its African context: A review and one health perspective. Le Infezioni in Medicina, 33(4), 370–381.

Osundare, F. A., Klink, P., Majer, C., Akanbi, O. A., Wang, B., Faber, M., Harms, D., Bock, C. T., & Opaleye, O. O. (2021). Hepatitis E virus seroprevalence and associated risk factors in apparently healthy individuals from Osun State, Nigeria. Pathogens, 10(5), 392.

World Health Organization. (2026, July 28). Hepatitis E. 

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta, manazarta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.

Maƙalar ta amfanar?
EAa

You cannot copy content of this page

×