Fyade

Fyaɗe na daga cikin manyan matsalolin zamantakewa da ke addabar al’umma a duniya baki ɗaya, musamman a ƙasashe masu tasowa. Wannan matsala ba kawai illa ba ce ta jiki kaɗai, har ila yau tana da alaƙa da tauye haƙƙin ɗan Adam, cin zarafin darajar mutum, da kuma lalata tsarin zamantakewa. A mafi yawancin lokuta, fyaɗe na faruwa ne a lokacin da aka tilasta wa mutum yin jima’i ba tare da yardarsa ko cikakken amincewarsa ba, ta hanyar amfani da ƙarfi, barazana, yaudara ko kuma rashin ikon kare kai daga wanda aka zalunta.

Ma’anar da fyaɗe

Fyaɗe na nufin duk wani nau’in tilastawa ko yin jima’i da mutum ba tare da yardarsa ba. A ma’anar ilimin zamantakewa da shari’a, yardar mutum ita ce ginshiƙi mafi muhimmanci wajen bambance jima’i na halal da fyaɗe. Idan babu yardar da aka bayar cikin ’yanci, fahimta, da cikakkiyar natsuwa, to wannan aiki yana zama laifi mai tsanani da doka ke hukuntawa.

A wata fassarar daga masana, fyaɗe na nufin amfani da ƙarfi ko matsin lamba don tilasta mutum shiga hulɗar jima’in da ba ya so, ko kuma amfani da yanayi na rauni kamar rashin hankali, maye, ko ƙuruciya don cin zarafinsa.

Nazari kan matsalar fyaɗe abu ne mai matuƙar muhimmanci saboda dalilai da dama. Na farko, yana taimakawa wajen wayar da kan jama’a kan abin da fyaɗe yake haifarwa da kuma yadda ake gane shi, domin a lokuta da dama ana samun rashin fahimta a tsakanin mutane game da wannan laifi. Na biyu, tattauna wannan batu na taimakawa wajen rage yawan faruwar shi ta hanyar ilimantar da jama’a, musamman matasa, kan illolinsa da hanyoyin kariya.

Haka kuma, nazari a kan fyaɗe na taimakawa wajen ƙarfafar waɗanda aka zalunta su fito su nemi taimako ba tare da jin kunya ko tsoro ba. A yawancin al’ummomi, akwai ɗabi’ar ɓoye irin wannan matsala, wanda hakan ke ƙara wa mai laifi ƙarfin gwiwa da kuma rage adalci ga wanda aka zalunta. Don haka, buɗe tattaunawa kan fyaɗe na taimakawa wajen gina al’umma mai tsaro, adalci, da mutunta haƙƙin ɗan Adam.

Fyaɗe a matsayin cin zarafi

Fyaɗe yana daga cikin manyan nau’o’in cin zarafi ta fuskar jima’i, saboda yana tauye wa mutum ’yancin jikinsa da mutuncinsa. A irin wannan hali, mai laifi yana amfani da iko ko ƙarfi don tilasta abin da wanda aka zalunta bai yarda da shi ba. Wannan ya sa fyaɗe ba jima’i ba ne kawai, laifi ne na take haƙƙin ɗan Adam wanda ke da tasiri mai zurfi a jiki, zuciya da kuma rayuwar mutum.

Binciken hukumomin lafiya da na kare haƙƙin ɗan Adam ya nuna cewa fyaɗe na iya faruwa ga kowa, ba tare da la’akari da shekaru, jinsi ko matsayi ba, duk da cewa mata da yara su ne suka fi fuskantar wannan matsala a yawancin al’umma.

Rashin yarda a matsayin tushen fyaɗe

Yarda ita ce tushe mafi muhimmanci wajen bambance jima’i na halal da fyaɗe. Yarda na nufin cikakkiyar amincewa da mutum ya bayar cikin ’yanci, ba tare da matsin lamba, tsoro, yaudara ko tilastawa ba. Idan aka rasa yarda, to duk wani aikin jima’i da aka yi yana iya zama fyaɗe, ko da kuwa akwai dangantaka tsakanin ɓangarorin biyu. Haka kuma, yarda dole ne ta kasance a bayyane, cikin hankali  ba tare da tilasci ba. Kuma ana iya janyewa a kowane lokaci. Rashin fahimtar wannan ginshiƙi yana ɗaya daga cikin dalilan da ke sa wasu mutane su kasa gane cewa an aikata laifi.

Bambanci tsakanin jima’i na halal da fyaɗe

Jima’i na halal da fyaɗe sun bambanta sosai, musamman ta fuskar yarda da mutunta haƙƙin ɗan Adam. Jima’i na halal yana faruwa ne tsakanin manya biyu da suka yarda da junansu cikin ’yanci, ba tare da tilasci ko barazana ba. A irin wannan yanayi, akwai mutunta juna, fahimta, da yardar zuciya.

A gefe guda, fyaɗe yana faruwa ne lokacin da aka tilasta wa mutum yin jima’i ba tare da amincewarsa ba. Ko da kuwa an riga an san juna ko akwai dangantaka, rashin yarda yana sa aikin ya zama laifi. Wannan shi ne babban bambanci: jima’i na halal da ke ginuwa kan yarda, fyaɗe kuma yana ginuwa kan tilasci da cin zarafi.

Nau’o’in fyaɗe

Fyaɗe ta amfani da ƙarfi

Wannan shi ne nau’in fyaɗe da ke faruwa lokacin da mai laifi ya yi amfani da ƙarfi kai tsaye wajen tilasta wa wanda aka zalunta yin jima’i ba tare da yardarsa ba. A irin wannan hali, ana iya amfani da duka, riƙewa da ƙarfi, ko hana wanda aka zalunta motsi domin a aiwatar da abin da ba ya so. Wannan nau’i na fyaɗe ya bayyana a fili cewa babu wata yarda da aka bayar, kuma yana daga cikin mafi tsananin nau’o’in cin zarafi saboda ya haɗa da tashin hankali na zahiri da raunuka a jiki.

Fyaɗe ta yin barazana

A wannan nau’i, mai laifi ba lallai ne ya yi amfani da ƙarfi kai tsaye ba, amma yana amfani da barazana ko tsoratarwa domin tilastawa a yarda. Barazanar na iya kasancewa ta cutar da wanda aka zalunta, danginsa, ko lalata rayuwarsa idan bai bi umarnin ba. Wannan nau’i na fyaɗe yana da haɗari saboda yana hana wanda aka zalunta damar kare kansa ta hanyar shiga cikin yanayin tsoro da rashin zaɓi.

Fyaɗe ga yara

Fyaɗe ga yara na nufin duk wani nau’in cin zarafin jima’i da ake yi wa yara ƙanana da ba su kai shekarun balaga ba. A yawancin dokoki na duniya, yara ba su da ikon bayar da yarda ta gaskiya, don haka duk wata hulɗar jima’i da su ana ɗaukar ta laifi kai tsaye. Wannan nau’i yana da mummunan tasiri sosai domin yana lalata lafiyar jiki, cigaban ƙwaƙwalwa, da makomar yaro, tare da barin raunin tunani mai ɗorewa.

Fyaɗe cikin aure

Fyaɗe cikin aure yana faruwa ne lokacin da ɗaya daga cikin ma’aurata ya tilasta wa ɗayan yin jima’i ba tare da yardarsa ba. Misali, a wata sabuwar doka da Faransa ta kafa game da jima’i a cikin aure, ta tabbatar da cewa aure ba ya soke ‘yancin mutum na yanke hukunci kan jikinsa, musamman wajen amincewa da jima’i. A baya, dokokin Faransa da wasu tsofaffin al’adu sun ginu ne a kan ra’ayin cewa ma’aurata suna da wajibcin amincewa da jima’i ga junansu, har ma ƙin amincewa zai iya zama hujjar saki a wasu lokutan. Irin wannan fahimta ta samo asali ne daga wasu dokoki da al’adu da suke kallon jima’i a matsayin ɗaya daga cikin manyan hakkokin aure, inda ake ganin cewa miji ko mata suna da alhakin biyan wannan buƙata ga juna. Sabuwar dokar ta soke wannan fahimta ta tilas, ta bayyana cewa hatta a tsakanin ma’aurata dole ne jima’i ya kasance bisa yardar juna. A wasu al’ummomi da tsarin doka, har yanzu ana samun cece-kuce kan wannan batu, amma a mahangar haƙƙin ɗan Adam, aure ba ya nufin mallakar jikin mutum.

Har ila yau, akwai wasu dokoki da al’adu a wasu al’ummomi da har yanzu suke nuna cewa jima’i a tsakanin ma’aurata wani nauyi ne da ya kamata a sauke. A irin wannan fahimta, ana kallon ƙin jima’i ba tare da dalili ba a matsayin gazawa wajen cika haƙƙin aure, domin ana ɗaukar jima’i a matsayin ginshiƙi na zaman lafiya da kwanciyar hankali a gida. Wasu al’adun ma suna ɗaukar cewa ma’aurata suna da alhakin biyan buƙatun junansu domin gujewa rikici ko lalacewar zamantakewa.

Fyaɗe ta amfani da kayan maye

Wannan nau’i na fyaɗe yana faruwa ne lokacin da aka yi amfani da miyagun ƙwayoyi, barasa, ko wasu abubuwa masu sa maye don rage ƙarfin tunani ko ikon kare kai na wanda aka zalunta. A irin wannan yanayi, mutum na iya rasa fahimta ko ikon bayar da yarda ta gaskiya, wanda hakan ke ba mai laifi damar cin zarafi cikin sauƙi. Wannan nau’i yana da matuƙar haɗari saboda yana faruwa a ɓoye kuma sau da yawa wanda aka zalunta ba ya iya tunawa da cikakken abin da ya faru.

Dalilan aukuwar fyaɗe

Rashin tarbiyya

Ɗaya daga cikin manyan dalilan da ke haifar da fyaɗe shi ne raunin tarbiyya tun daga gida. Idan yaro bai samu kyakkyawan reno ba wanda ya ginu kan girmama mutane, ladabi, da sanin iyaka tsakanin daidai da ba daidai ba, yana iya girma da raunin fahimtar haƙƙin wasu. Irin wannan rashin tarbiyya na iya sa mutum ya kasa fahimtar muhimmancin yarda da kuma illar cutar da wani ta hanyar jima’i.

Shan kayan maye

Amfani da miyagun ƙwayoyi da barasa na taka muhimmiyar rawa wajen haifar da fyaɗe a wasu lokuta. Waɗannan abubuwa suna rage damar tunani da kame kai, suna ƙara zafin sha’awa da kuma kasa bambance tsakanin daidai da kuskure. A sakamakon haka, mutum na iya aikata laifin da ba zai yi ba idan yana cikin hayyacinsa.

Rashin tsoron hukunci

Lokacin da doka ba ta aiki yadda ya kamata ko hukunci ba ya zama abin tsoro, hakan na ƙara wa masu aikata laifi ƙarfin gwiwa. Rashin tsattsauran hukunci ko rashin aiwatar da doka yadda ya kamata na iya sa mutane su yi tunanin cewa za su iya tsere wa hukunci bayan aikata fyaɗe, wanda ke ƙara yawan faruwar laifin.

Lalacewar zamantakewa

Lalacewar ɗabi’u a cikin al’umma na daga cikin abubuwan da ke ƙara yawaitar fyaɗe. Lokacin da darajar mutunci, kunya, da mutunta juna suka ragu, al’umma na fara fuskantar matsaloli masu alaƙa da cin zarafi. Wannan na iya faruwa saboda tasirin fina-finai marasa kyau, rashin kulawar iyaye, da kuma baƙin al’adu marasa kyau.

Tasirin abokai da muhalli

Muhallin da mutum ke rayuwa a ciki da kuma abokan hulɗarsa na iya taka muhimmiyar rawa wajen halayensa. Idan mutum yana cikin abokai masu mummunan hali ko muhallin da ke ƙarfafa aikata laifi, yana iya ɗaukar irin wannan dabi’a. Wannan tasiri na iya sa mutum ya ɗauki fyaɗe a matsayin abu mai sauƙi ko wanda ba shi da mummunan sakamako.

Lalurar ƙwaƙwalwa

A wasu lokuta, matsalolin lafiyar ƙwaƙwalwa ko rikice-rikicen tunani na iya taka rawa wajen haifar da irin wannan laifi. Wasu mutanen na iya samun rashin daidaiton tunani, rashin iya sarrafa sha’awa, ko wasu cututtukan ƙwaƙwalwa da ke shafar hukunci da halayya. Duk da haka, wannan ba yana nufin cewa yawancin masu aikata fyaɗe suna da irin wannan matsala ba, amma yana daga cikin abubuwan da ake la’akari da su a binciken ilimi.

Illolin fyaɗe

Illolin fyaɗe suna da matuƙar zurfi, kuma ba su tsaya ga illata jiki kawai ba, har ila yau suna shafar tunani, rayuwar yau da kullum, da kuma tsarin al’umma gabaɗaya. A mafi yawan lokuta, wanda aka yi wa fyaɗe yana fuskantar sakamako na dogon lokaci wanda zai iya ɗaukar shekaru kafin ya fara warkewa, a wasu lokuta ma ba ya warkewa gabaɗaya.

Illoli ga wanda aka yi wa fyaɗe

• Ɗaya daga cikin manyan illoli shi ne shiga tashin hankali. Mutumin da aka ci zarafinsa ta wannan hanya kan shiga yanayin tsoro mai zurfi, damuwa, da kumatunani na abin da ya faru. Wannan na iya haifar da matsalar lafiyar ƙwaƙwalwa kamar jin tsoro ko firgici duk lokacin da ya tuna da abin da ya faru ko ya ga abin da ke tunasar da shi.
• Haka kuma, akwai raunin jiki da ciwo da ke iya faruwa a lokacin ko bayan fyaɗen. Wannan na iya haɗawa da raunuka, zafi a jiki, da kuma lalacewar gaɓoɓin jima’i. A wasu lokuta masu tsanani, musamman idan an yi amfani da ƙarfi, za a iya samun raunuka masu buƙatar kulawar gaggawa ta likita.
• Wata babbar illa ta fyaɗe ita ce cututtukan da ake ɗauka ta hanyar jima’i kamar HIV/AIDS, gonorrhea da syphilis. Idan ba a kula da wuri ba, waɗannan cututtuka na iya jawo mummunan tasiri ga lafiyar mutum har ma da barazana ga rayuwa.
• Akwai kuma ɗaukar ciki da ba a so, wanda musamman ke ƙara wa wanda aka zalunta nauyin jiki da na tunani. Wannan na iya jawo rikicewar rayuwa, matsalar iyali, da kuma matsin lamba na zamantakewa, musamman a al’ummomin da ke da tsauraran ra’ayoyi kan haihuwa.
• Bugu da ƙari, wanda aka yi wa fyaɗe kan fuskanci rashin kwanciyar hankali da damuwa. Mutum na iya rasa sha’awar rayuwa, zama cikin kaɗaici, ko ma fuskantar tunanin cutar da kansa. Misali, akwai lokutan da matasan da aka ci zarafinsu ke daina zuwa makaranta saboda kunya ko tsoro, wanda hakan ke lalata makomarsu ta ilimi da rayuwa.

Illolin fyaɗe ga dangi da al’umma

• Illolin fyaɗe ba su tsaya ga wanda aka zalunta kaɗai ba, suna haifar da rashin zaman lafiya a cikin dangi. Iyaye da ’yan uwa na iya shiga cikin damuwa, kunya, ko rikici a tsakaninsu, musamman idan ba a samu fahimta da goyon baya ba.
• Haka kuma, fyaɗe na haifar da rushewar darajar al’umma. Idan irin wannan laifi ya yawaita a wuri, yana rage amincewar mutane da junansu, kuma yana lalata sunan yankin ko ƙasa gabaɗaya. Wannan na iya shafar harkokin zamantakewa da tattalin arziki, saboda mutane kan fara jin tsoron mu’amala ko rayuwa cikin wannan muhalli.
• Wata muhimmiyar illa ita ce tsoron fita waje da kuma rashin tsaro. Mata da yara musamman na iya fara jin tsoro wajen fita su kaɗai, zuwa makaranta ko kasuwa, saboda rashin tabbacin tsaro. Wannan yana rage yawan ayyukan yau da kullum da kuma ’yancin motsi.
• Fyaɗe na haifar da lalacewar tarbiyya a al’umma. Idan ba a magance shi ba, yana iya zama abin da ake ɗauka da sauƙi ko kuma ya zama ruwan dare, wanda hakan ke lalata ɗabi’u da mutunci a cikin al’umma. Misali, a wasu wurare da ba a hukunta masu laifi yadda ya kamata, ana ganin ƙaruwar irin wannan laifi saboda rashin tsoro da kuma rashin hukunci mai tsauri.

Hanyoyin daƙile fyaɗe

Daƙile fyaɗe yana buƙatar haɗin kai tsakanin iyaye, makarantu, hukumomi da kuma al’umma gabaɗaya. Wannan matsala ba ta da mafita guda ɗaya, sai dai ta hanyar tsare-tsaren ilimi, dokoki da gyaran ɗabi’u.

Kyakkyawar tarbiyyar yara

Tarbiyya mai kyau tun daga gida ita ce ginshiƙi mafi ƙarfi wajen daƙile fyaɗe. Iyaye suna da muhimmiyar rawar takawa wajen koya wa yara ladabi, mutunta juna, da fahimtar iyakokin jikinsu da na wasu. Idan yaro ya taso yana fahimtar cewa jikin wani ba mallakarsa ba ne, kuma dole ne a mutunta yardar mutane, zai yi wuya ya girma ya aikata irin wannan laifi. Misali, iyaye za su iya koya wa yara cewa babu wanda ya isa ya taɓa su a wurare masu zaman kansu ba tare da izini ba, kuma su koya musu yadda za su kare kansu idan wani ya yi ƙoƙarin hakan.

Ilimin jima’i mai

Ilimin jima’i mai yana taimakawa wajen wayar da kan matasa game da jikin ɗan Adam, neman yarda, da kuma dangantaka mai kyau. Wannan ilimi ba yana nufin ƙarfafa jima’i ba ne, sai don a koyi yadda za a kare kai da kuma fahimtar haƙƙin mutum. A makarantu, idan aka koyar da ɗalibai muhimmancin yarda da illolin cin zarafi, zai rage yawan rashin fahimta da ke haifar da fyaɗe.

Tsattauran hukunci

Dokoki masu ƙarfi da aiwatar da su yadda ya kamata suna taka muhimmiyar rawa wajen daƙile fyaɗe. Idan masu aikata laifi suka san cewa hukunci mai tsanani zai same su ba tare da jinkiri ba, hakan na rage yawan laifin. A ƙasashen da ke da tsauraran dokoki kan fyaɗe, ana samun raguwar faruwar shi saboda tsoron hukunci da kuma tabbatar da adalci. Misali, hukuncin ɗaurin kurkuku mai tsawo na iya zama abin tsoratarwa ga masu tunanin aikata laifin.

Tsaftace muhallin

Muhalli mai kyau yana rage damar faruwar fyaɗe. Wurare masu duhu, marasa tsaro ko marasa kulawa na iya zama wuraren da masu laifi ke amfani da su. Idan aka inganta fitilu da hasken a wurare, samar da tsaro, da kuma kulawa a wuraren taruwar jama’a, ana iya samun raguwar irin waɗannan laifuka.

Gujewa shaye-shaye

Shaye-shayen miyagun ƙwayoyi da barasa na iya ragewa mutum ƙarfin tunani da kame kai, wanda hakan kuma ke ƙara yawaitar aikata laifuka. Idan aka rage amfani da su ta hanyar ilimantarwa da tsauraran dokoki, za a rage yawan fyaɗe da ke faruwa sakamakon shan kayan maye.

Wayar da kai a makarantu

Wayar da kai hanya ce da ke haɗa dukkan sauran hanyoyin kariya. Ta hanyar shirye-shiryen rediyo, makarantu, addini da ƙungiyoyi, ana iya ilmantar da jama’a kan illolin fyaɗe da yadda za a guje masa. Misali, idan matasa suka fahimci sakamakon doka da na rayuwa da ke tattare da fyaɗe, za su fi nisantar aikata shi.

Matakan gaggawa bayan fyaɗe

Idan fyaɗe ya faru, matakan da ake ɗauka cikin gaggawa suna da matuƙar muhimmanci wajen kare lafiya, tabbatar da adalci da kuma rage illolin da ke biyo baya.

Kai rahoto ga hukumomi

Mataki na farko shi ne kai rahoto ga ’yan sanda ko hukumomin da suka dace cikin gaggawa. Wannan yana taimakawa wajen fara bincike da kuma hana mai laifi tserewa ko sake aikata laifi. Rashin kai rahoto da wuri kan iya lalata hujjoji da kuma rage yiwuwar samun adalci. Misali, idan aka jinkirta kai rahoto na tsawon kwanaki da yawa, wasu shaidun na iya ɓacewa ko canjawa, wanda hakan zai wahalar da masu bincike.

Ganin likita cikin gaggawa

Kulawar likita tana da matuƙar muhimmanci domin duba raunuka, daƙile kamuwa da cututtuka, da kuma bayar da magunguna kamar rigakafin HIV ko maganin hana ɗaukar ciki idan ya dace. Haka nan likitoci na iya tattara shaidun likitanci da za su taimaka a kotu. Misali, zuwa asibiti cikin sa’o’i 72 na iya ba da damar daƙile kamuwa da wasu cututtuka ko rage illolin da za su iya faruwa.

Bayar da shawara

Wanda aka yi wa fyaɗe yana buƙatar taimakon ƙwaƙwalwa domin shawo kan tashin hankali da damuwa. Masu ba da shawara ƙwararru na taimakawa mutum wajen rage jin tsoro, kunya da kuma sake dawo da ƙwarin gwiwa.

Kiyaye shaidu

Kiyaye shaidu yana da matuƙar muhimmanci domin tabbatar da adalci a shari’a. Wannan na iya haɗawa da rashin wanke jiki nan take, adana tufafi da aka saka a lokacin da abin ya faru, da kuma kiyaye duk wani abu da zai taimaka wajen bincike.

Matsayin gwamnati da hukumomi

Gwamnati da hukumomin tsaro suna da muhimmiyar rawa wajen tabbatar da cewa dokoki kan fyaɗe suna aiki yadda ya kamata ba tare da nuna wariya ko bambanci ba. Idan aka gaza aiwatar da doka, masu laifi na samun ƙarfin gwiwa, wanda hakan ke ƙara yawan faruwar laifin. Saboda haka, ya zama wajibi ’yan sanda, kotuna da sauran hukumomi su tabbatar da cewa duk wanda aka samu da laifin fyaɗe ya fuskanci hukuncin da ya dace bisa doka.

Kafa cibiyoyin kariya ga waɗanda aka zalunta

Hukumomi na da muhimmiyar rawar takawa wajen kafa cibiyoyi na musamman da ke ba da kariya, kulawa da goyon baya ga waɗanda aka yi wa fyaɗe. Irin waɗannan cibiyoyi na iya haɗawa da asibitoci na musamman, wuraren sirri na kai rahoto, da gidajen kariya ga waɗanda ke cikin haɗari. Wannan yana taimakawa wajen tabbatar da cewa waɗanda aka zalunta suna samun lafiya, tsaro da kuma goyon bayan da suke buƙata ba tare da tsoro ko kunya ba. Misali, macen da aka yi wa fyaɗe za ta iya samun kwanciyar hankali inda za a kula da lafiyarta da kuma taimaka mata wajen shawo kan raunin tunani.

Manazarta

Jewkes, R., Sen, P., & Garcia-Moreno, C. (2002). Sexual violence. In E. G. Krug et al. (Eds.), World report on violence and health. World Health Organization.

World Health Organization. (2013). Global and regional estimates of violence against women: Prevalence and health effects of intimate partner violence and non-partner sexual violence.

United Nations Office on Drugs and Crime. (2019). Handbook on effective police responses to violence against women.

UN Women. (2020). Handbook for national action plans on violence against women. UN women.

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.