Skip to content

Somalia

Somalia, wadda sunanta na hukuma yake Jamhuriyar Tarayyar Somalia (Federal Republic of Somalia), ƙasa ce da take a yankin Kahon Afirka, a gabashin nahiyar Afirka. Tana da muhimmiyar matsayi a duniya saboda doguwar gabar tekunta da ta haɗu da Tekun Indiya a gabas da Tekun Aden a arewa. Wannan matsayi ya sa ta kasance ɗaya daga cikin ƙasashen Afirka masu muhimmanci wajen kasuwancin teku da jigilar kayayyaki tsakanin nahiyoyin Afirka, Asiya da Turai.

Babban birnin ƙasar shi ne Mogadishu, wanda a harshen Somali ake kira Muqdisho. Mogadishu shi ne birni mafi girma a ƙasar, kuma cibiyar gudanar da harkokin gwamnatin tarayya, kasuwanci da sufuri. A cikin birnin ne ake samun manyan hukumomin gwamnati, tashar jiragen ruwa da filin jirgin sama da suke taka muhimmiyar rawa wajen tattalin arzikin ƙasar.

Tutarta tana da launin shuɗi mai haske, a tsakiyarta kuma akwai farin tauraro mai kusurwoyi biyar. An fara amfani da tutar a ranar 12 ga Oktoba, 1954, lokacin da ake shirye-shiryen samun ‘yancin kai. Launin shuɗin yana da alaƙa da tarihin Majalisar Ɗinkin Duniya, yayin da tauraron yake wakiltar haɗin kan al’ummar Somali da suke zaune a yankuna daban-daban na Kahon Afirka.

Kuɗin ƙasar shi ne Somali Shilling, wanda ake amfani da alamar SOS wajen wakilta. Bankin Babban Ƙasar Somalia ne ke kula da harkokin kuɗi da tsarin banki. Duk da haka, ana amfani da dalar Amurka a wasu manyan hada-hadar kasuwanci, musamman saboda kasuwancin ƙasashen waje da kuɗaɗen da ‘yan Somalia mazauna ƙetare suke aikawa gida.

Somalia tana da faɗin ƙasa mai muhimmanci, albarkatun teku, tarihin kasuwanci da kuma alaƙar zamantakewa da ƙasashen Larabawa da na Asiya. Al’ummar ƙasar sun shahara da kiwo, kasuwancin dabbobi, waƙoƙin gargajiya da kuma rawar da addinin Musulunci yake takawa a rayuwarsu.

Tarihin kafuwar Somalia

Tarihin yankin da ake kira Somalia a yau ya samo asali ne tun zamanin da, kafin samuwar iyakokin ƙasashen zamani. Saboda kusancinsa da Tekun Indiya da Tekun Aden, yankin ya kasance muhimmin wurin kasuwanci tsakanin gabashin Afirka, yankin Larabawa, Farisa da Indiya. An riƙa safarar kayan ƙanshi, turare, fatun dabbobi, hauren giwa da sauran kayayyaki ta hanyoyin ruwa da na ƙasa.

A zamanin da, yankin ya ƙunshi masarautu da cibiyoyin kasuwanci daban-daban. Birane irin su Zeila, Berbera, Mogadishu, Merca da Baraawe sun shahara a matsayin wuraren musayar kayayyaki da al’adu. Daga cikin masarautun da suka yi tasiri akwai Sultanate of Ifat, Sultanate of Adal, Ajuran Sultanate da Geledi Sultanate. Masarautar Ajuran ta shahara musamman wajen gudanar da harkokin noma da tsarin amfani da ruwa a wasu yankunan da ke kusa da kogunan Juba da Shabeelle.

Tutar ƙasar Somalia
Yanayi da tsarin tutar ƙasar Somalia.

Addinin Musulunci ya fara samun gindin zama a yankin tun ƙarnoni na farko bayan bayyanarsa a yankin Larabawa. ‘Yan kasuwa da matafiya Musulmi sun riƙa ziyartar gabar tekun Somalia, inda suka taimaka wajen yaɗa addinin da bunƙasa cibiyoyin kasuwanci da na ilimi. A hankali, Musulunci ya bazu daga biranen bakin teku zuwa sauran yankunan ƙasar, har ya zama ginshiƙi na rayuwar al’umma.

A ƙarshen ƙarni na goma sha tara, ƙasashen Turai suka fara faɗaɗa mulkin mallakarsu a Kahon Afirka. Birtaniya ta mallaki arewacin yankin da aka fi sani da British Somaliland, yayin da Italiya ta mallaki mafi yawan yankunan kudu da tsakiyar ƙasar, waɗanda aka kira Italian Somaliland. Faransa kuma ta mallaki yankin da a yau ake kira Djibouti. Wannan rabuwar ta sa al’ummar Somali suka kasance ƙarƙashin gwamnatoci daban-daban duk da kusancin harshe da al’adunsu.

A lokacin Yaƙin Duniya na Biyu, sojojin Birtaniya sun karɓe ikon yankunan Italiya a shekarar 1941. Daga baya, Majalisar Ɗinkin Duniya ta ɗora wa Italiya alhakin kula da yankin kudancin Somalia a matsayin amana daga shekarar 1950 zuwa 1960, domin shirya shi samun ‘yancin kai. Yankin arewa kuwa ya ci gaba da kasancewa ƙarƙashin mulkin Birtaniya har zuwa shekarar 1960.

A ranar 26 ga Yuni, 1960, British Somaliland ta samu ‘yancin kai daga Birtaniya. Bayan kwanaki biyar, a ranar 1 ga Yuli, 1960, yankin kudancin Somalia shi ma ya samu ‘yancin kai, sannan yankunan biyu suka haɗu suka kafa Jamhuriyar Somalia. Aden Abdullah Osman Daar ya zama shugaban ƙasa na farko, yayin da Abdirashid Ali Shermarke ya zama firaminista.

Bayan samun ‘yancin kai, ƙasar ta fara tafiyar da tsarin dimokuraɗiyya na majalisar dokoki. A shekarar 1967, Abdirashid Ali Shermarke ya zama shugaban ƙasa. Sai dai an kashe shi a ranar 15 ga Oktoba, 1969, lamarin da ya haifar da rikicin siyasa. A ranar 21 ga Oktoba, 1969, sojojin ƙasar ƙarƙashin jagorancin Janar Mohamed Siad Barre suka yi juyin mulki, suka kifar da gwamnatin farar hula.

Gwamnatin Siad Barre ta dakatar da kundin tsarin mulki, ta soke tsarin jam’iyyu, sannan ta kafa tsarin mulkin soja mai karkata ga gurguzu. Ta kuma ƙaddamar da shirye-shiryen bunƙasa ilimi da kiwon lafiya, tare da amincewa da rubuta harshen Somali da haruffan Latin a shekarar 1972. Duk da waɗannan matakai, gwamnatin ta fuskanci matsalolin siyasa da na tattalin arziki.

Yaƙin Ogaden da Somalia ta yi da Habasha a shekarun 1977 zuwa 1978 ya ƙara raunana gwamnatin Siad Barre. Bayan shan kaye a yaƙin, matsalolin tattalin arziki da rikice-rikicen siyasa suka ƙaru. Ƙungiyoyin ‘yan tawaye suka fara yaƙi da gwamnati, har daga ƙarshe aka kifar da ita a watan Janairun 1991.

Bayan rugujewar gwamnatin, Somalia ta faɗa cikin yaƙin basasa, inda ƙungiyoyin mayaƙa suka yi fafatawa domin iko da yankuna. Hukumomin gwamnati da dama suka rushe, tattalin arziki ya tabarbare, sannan yunwa da rashin tsaro suka addabi al’umma. A shekarar 1991, shugabannin yankin arewa maso yamma suka ayyana Somaliland a matsayin ƙasa mai zaman kanta, amma har yanzu ba ta samu karɓuwa a matsayin ƙasa mai cikakken ‘yancin kai daga ƙasashen duniya ba.

An yi tarurrukan sulhu da dama domin dawo da gwamnati. A shekarar 2000 aka kafa gwamnatin riƙon ƙwarya, sannan aka kafa gwamnatin tarayya ta riƙon ƙwarya a shekarar 2004. A shekarar 2012 aka kafa gwamnatin tarayya mai sabon tsarin hukumomi tare da kundin tsarin mulki na wucin gadi. Wannan ya zama wani muhimmin mataki wajen sake gina ƙasar bayan shekaru masu yawa na rikici.

Yanayin ƙasa da muhalli

Somalia tana yankin Kahon Afirka, tana iyaka da Djibouti a arewa maso yamma, Habasha a yamma da Kenya a kudu maso yamma. A arewacinta akwai Tekun Aden, yayin da gabas da kudu maso gabas take kallon Tekun Indiya. Faɗin ƙasar ya kai kusan murabba’in kilomita 637,657, yayin da gabar tekunta take daga cikin mafi tsawo a nahiyar Afirka, wadda ake kiyasta tsawonta kusan kilomita 3,300.

A arewacin ƙasar akwai tsaunuka da tuddai, musamman a yankunan Cal Madow. Tsaunin Shimbiris, wanda tsayinsa ya kai kusan mita 2,460 sama da matakin teku, shi ne mafi tsayi a ƙasar. A tsakiyar ƙasar da gabashinta kuwa akwai filayen ƙasa masu faɗi, waɗanda galibinsu busassu ne kuma suke da ƙarancin ciyayi. Waɗannan yankuna sun fi dacewa da kiwo saboda yanayin ƙasarsu da ƙarancin ruwan sama.

Kudancin Somalia ya fi samun filayen noma, musamman a yankunan da kogunan Juba da Shabeelle suke ratsawa. Kogin Shabeelle ya samo asali ne daga Habasha, sannan ya ratsa gabashin Somalia. A wasu lokuta ruwansa ba ya kaiwa Tekun Indiya, saboda yana raguwa ko watsewa a cikin ƙasa. Kogin Juba shi ma ya samo asali ne daga yankunan Habasha, yana ratsa kudancin Somalia kafin ya zubar da ruwa a Tekun Indiya kusa da Kismaayo. Waɗannan koguna suna da matuƙar muhimmanci ga noma da samar da ruwa.

Somalia tana da yanayi mai zafi da bushewa a mafi yawan lokuta. Ana samun lokutan damina guda biyu da aka fi sani da Gu da Deyr. Gu yakan gudana daga Afrilu zuwa Yuni, yayin da Deyr yake faruwa daga Oktoba zuwa Disamba. A tsakanin lokutan daminar ana samun tsawon lokacin bushewa da ƙarancin ruwa, wanda ake kira Jilaal da Hagaa a harshen Somali.

Ruwan sama ba ya sauka daidai a dukkan yankunan ƙasar. Arewa da tsakiyar Somalia sun fi fuskantar ƙarancin ruwan sama, yayin da wasu yankunan kudanci suke samun damar yin noma saboda kusancin koguna. Wannan rashin daidaiton yanayi yana sa ƙasar fuskantar fari da ambaliyar ruwa, waɗanda suke shafar noma, kiwo da rayuwar al’umma.

Al’umma da harshe

Al’ummomi

Mafi yawan al’ummar Somalia ‘yan asalin ƙabilar Somali ne, waɗanda suke da harshe da al’adu masu kusanci. Duk da haka, akwai wasu ƙananan al’ummomi masu asali da al’adunsu na musamman, musamman a kudancin ƙasar da tsoffin biranen bakin teku. Yawan jama’ar ƙasar ya haura miliyan 19 bisa ƙididdiga daban-daban, amma samun sahihin adadi yana da wahala saboda ƙarancin ƙidayar jama’a da kuma yawan ƙaura sakamakon rikice-rikice da fari.

Tambarin ƙasar Somalia
Tambarin coat of arms na ƙasar Somalia

Al’ummar Somali suna da tsarin dangogi da rassan dangi masu yawa. Manyan rukunin dangogin da aka fi sani sun haɗa da Darod, Hawiye, Isaaq, Dir da Rahanweyn. Dangantakar dangi tana da tasiri a zamantakewa, aure, kasuwanci da warware rikice-rikice. A wasu lokuta kuma, bambance-bambancen dangogi suna iya haifar da rikice-rikicen siyasa da na zamantakewa.

Akwai kuma wasu al’ummomi kamar Bantu na Somalia, Benadiri da Bajuni. Waɗannan al’ummomi suna da tarihin asali da al’adun gargajiya na musamman. Wasu suna zaune a yankunan bakin teku, inda suka daɗe suna hulɗa da ‘yan kasuwa daga gabashin Afirka, yankin Larabawa da Asiya.

Harsuna

Harshen Somali shi ne babban harshen ƙasar, kuma mafi yawan jama’a suna amfani da shi a rayuwar yau da kullum. Yana cikin dangin harsunan Cushitic, waɗanda suke ƙarƙashin babban rukuni na harsunan Afro-Asiatic. A shekarar 1972, gwamnati ta amince da amfani da haruffan Latin wajen rubuta harshen Somali, matakin da ya taimaka wajen bunƙasa ilimi da wallafe-wallafe.

Harshen Larabci shi ma yana da matsayi na musamman saboda alaƙar ƙasar da duniyar Larabawa da kuma muhimmancin Musulunci. Kundin tsarin mulkin wucin gadi ya amince da Somali da Larabci a matsayin harsunan hukuma. Ana kuma amfani da Turanci da Italiyanci a wasu fannoni na ilimi, kasuwanci da hulɗar ƙasashen waje. Tasirin Italiyanci ya samo asali ne daga mulkin mallakar Italiya a kudancin ƙasar, yayin da Turanci ya samu tasiri daga mulkin Birtaniya a arewa.

A tsarin rayuwa, akwai al’ummar makiyaya da suke yawo daga wuri zuwa wuri domin neman wuraren kiwo da ruwa ga dabbobinsu. Akwai kuma manoma da mazauna birane da suke gudanar da sana’o’in kasuwanci, sufuri, ilimi da sauran ayyuka. Birane irin su Mogadishu, Hargeisa, Kismaayo, Bosaso da Garoowe suna daga cikin muhimman cibiyoyin zamantakewa da tattalin arziki.

Addini da al’adu

Addinai

Addinin Musulunci shi ne addinin da mafi yawan al’ummar Somalia suke bi, kuma yana da matuƙar tasiri a tsarin rayuwarsu. Musulunci ya shigo yankin tun ƙarnoni na farko bayan bayyanarsa a yankin Larabawa, ta hanyar ‘yan kasuwa da malamai. A hankali ya bazu daga biranen bakin teku zuwa cikin ƙasar, inda ya zama ginshiƙi na zamantakewa, ilimi da al’adun al’umma.

Mafi yawan Musulman Somalia suna bin mazhabar Shafi’iyya, wadda take daga cikin mazhabobin fikihu huɗu na Ahlus-Sunnah. Masallatai da makarantun allo suna da muhimmanci wajen koyar da addini. Ana koyar da Alƙur’ani, hadisi, fikihu da harshen Larabci, musamman ga yara da matasa. Addini yana da tasiri a aure, rabon gado, bukukuwa da tsarin zamantakewar al’umma.

Al’adu

Al’adun Somalia suna da alaƙa da rayuwar makiyaya, noma da kasuwanci. Tufafin gargajiya sun haɗa da macawiis, wanda maza suke sakawa a ƙasan jikinsu, da dirac, wanda mata suke amfani da shi. Mata kan ƙara da mayafi da sauran kayan ado, yayin da maza suke amfani da rawani ko hular gargajiya a wasu lokuta.

Abincin gargajiya ya ƙunshi shinkafa, nama, taliya, masara, wake da sauran abinci. Canje-canjen kasuwanci da hulɗar ƙasar da Larabawa da Italiya sun yi tasiri a irin abincin da ake ci. Sha’awar shayi da madara ma tana daga cikin abubuwan da suka shahara a rayuwar al’ummar ƙasar.

Waƙa da adabi suna da muhimmanci sosai a al’adun Somalia. Ana amfani da waƙoƙi wajen adana tarihi, bayyana ra’ayoyi, isar da saƙonnin zamantakewa da kuma koyar da darussa. A al’adar Somali, ana kallon waƙa a matsayin wata hanya ta sadarwa da adana hikima. Haka kuma, akwai labaran gargajiya, tatsuniyoyi da karin magana da ake amfani da su wajen koyar da yara da matasa.

Bukukuwan da suka fi shahara sun haɗa da Sallar Idi ƙarama da Idi babba, da sauran bukukuwan Musulunci. A waɗannan lokuta, al’umma kan haɗu domin ibada, ziyartar ‘yan uwa, cin abinci tare da nuna zumunci. Waƙoƙin gargajiya da raye-rayen al’adu suna taka rawa a wasu bukukuwa da tarukan zamantakewa.

Tsarin mulki

Somalia tana da tsarin Jamhuriyar Tarayya, inda ake raba wasu nau’ikan iko tsakanin gwamnatin tarayya da gwamnatocin jihohin tarayya. Kundin tsarin mulkin wucin gadi na shekarar 2012 shi ne ginshiƙin tsarin mulkin ƙasar, kodayake an shafe shekaru ana tattaunawa da ƙoƙarin gyara shi domin samar da cikakken kundin tsarin mulki.

Shugaban ƙasa shi ne shugaban ƙasa kuma babban wakilin ƙasar. Ana zaɓensa ta hanyar tsarin da majalisar dokoki ta tanada. Firaminista kuwa shi ne shugaban gwamnati, kuma yana jagorantar majalisar ministoci da gudanar da harkokin yau da kullum na gwamnati. Majalisar dokokin tarayya tana da majalisu biyu, wato Majalisar Jama’a da Majalisar Sanatoci. Ayyukanta sun haɗa da kafa dokoki, kula da ayyukan gwamnati da wakiltar al’umma da jihohin tarayya.

Tsarin tarayya yana da nufin bai wa yankuna damar gudanar da wasu harkokinsu, tare da kasancewar gwamnati ta tsakiya mai kula da manyan al’amuran ƙasa. Jihohin tarayya sun haɗa da Puntland, Jubaland, Galmudug, Hirshabelle da Kudu maso Yamma. Mogadishu kuma ita ce cibiyar gwamnatin tarayya, duk da cewa matsayinta na musamman a tsarin tarayya ya kasance batu na tattaunawa.

Bayan samun ‘yancin kai a shekarar 1960, Somalia ta yi amfani da tsarin dimokuraɗiyyar majalisar dokoki. Sai dai juyin mulkin 1969 ya kawo ƙarshen wannan tsarin, inda sojoji ƙarƙashin Siad Barre suka kafa gwamnatin soja. Bayan rugujewar gwamnatin a shekarar 1991, ƙasar ta shafe shekaru ba tare da cikakkiyar gwamnati mai iko a duk faɗin ƙasar ba. An sake kafa hukumomin ƙasa ta hanyar tarurrukan sulhu, har aka kai ga kafa gwamnatin tarayya a shekarar 2012.

Kuɗaɗen ƙasar Somalia.
Wasu daga cikin nau’ikan takardun kuɗin ƙasar Somalia

Somaliland tana gudanar da kanta tun shekarar 1991, tana da nata hukumomin gwamnati, tsarin zaɓe da rundunonin tsaro. Sai dai gwamnatin tarayyar Somalia tana kallon yankin a matsayin wani ɓangare na ƙasar. Rashin samun yarjejeniya kan matsayinta yana daga cikin manyan batutuwan siyasar Somalia.

A halin yanzu, ƙasar tana fuskantar ƙalubalen ƙarfafa hukumomin gwamnati, kammala tsarin kundin mulki, daidaita dangantakar tarayya da jihohi da inganta tsaro. Haka kuma, rikice-rikicen siyasa da matsalar Al-Shabaab suna ci gaba da shafar ikon gwamnati a wasu yankuna.

Tattalin arziki

Tattalin arzikin Somalia ya dogara sosai kan kiwo, noma, kasuwanci da kuɗaɗen da ‘yan ƙasar da ke ƙasashen waje suke aikawa gida.

Kiwo

Kiwo shi ne ɗaya daga cikin manyan hanyoyin samun kuɗin shiga, musamman a yankunan karkara. Ana kiwon raƙuma, awaki, tumaki da shanu, kuma ana fitar da dabbobi zuwa ƙasashen Larabawa, musamman lokacin bukukuwan Hajji da sauran lokutan bukatar nama.

Noma

Noma yana da muhimmanci musamman a kudancin ƙasar, inda kogunan Juba da Shabeelle suke samar da damar ban ruwa. Ana noma ayaba, masara, dawa, wake, rake da sauran amfanin gona. Duk da haka, fari, ambaliyar ruwa, ƙarancin kayayyakin noma da matsalolin tsaro suna hana samun cikakken amfani da damar noma.

Kamun kifi

Kamun kifi yana da babbar dama saboda doguwar gabar tekun ƙasar. Ana iya samun kifaye iri-iri da sauran halittun ruwa, amma rashin isassun jiragen kamun kifi, wuraren sarrafa kifi da hanyoyin adanawa yana rage gudummawar wannan fanni ga tattalin arziki. Haka kuma, kamun kifi ba bisa ƙa’ida ba daga wasu jiragen ƙasashen waje yana zama ƙalubale ga masu kamun kifin cikin gida.

Sufurin jiragen ruwa

Tashoshin jiragen ruwa na Mogadishu, Berbera, Bosaso da Kismaayo suna da muhimmanci wajen shigo da kayayyaki da fitar da kayayyakin ƙasar. Kasuwancin dabbobi, kayan abinci da sauran kayayyaki yana dogara da waɗannan tashoshi. Idan aka inganta hanyoyin sufuri da tsaro, tashoshin za su iya zama manyan cibiyoyin kasuwanci a yankin Kahon Afirka.

Masana’antu

Masana’antun Somalia ba su kai matakin da ake samu a manyan ƙasashen masana’antu ba. Akwai ƙananan masana’antun sarrafa abinci, kayan gini, fata da kayayyakin amfanin gona. Rashin wadataccen wutar lantarki, jari, fasahar zamani da ingantaccen tsarin kasuwanci yana hana bunƙasar masana’antu.

Kuɗaɗen tallafi

Kuɗaɗen da ‘yan Somalia mazauna ƙasashen waje suke aikawa gida suna taka muhimmiyar rawa wajen tallafa wa iyalai, biyan kuɗin makaranta, kula da lafiya da gudanar da ƙananan sana’o’i. Harkokin kuɗi ta wayar hannu ma sun bunƙasa, inda mutane suke amfani da su wajen biyan kuɗi da musayar kuɗaɗe. Wannan ya taimaka wajen gudanar da kasuwanci a wuraren da bankunan gargajiya ba su da yawa.

Albarkatun ƙasa

Somalia tana da albarkatun ƙasa da suka haɗa da ma’adanai, gishiri, man fetur da iskar gas da ake sa ran za a iya samun su a wasu yankuna. Sai dai bincike da amfani da waɗannan albarkatu suna buƙatar ingantaccen tsaro, jari da tsarin kula da albarkatun ƙasa.

Muhimmancin Somalia a duniya

Somalia tana da muhimmanci a duniya saboda matsayinta tsakanin Tekun Indiya da Tekun Aden. Waɗannan tekuna suna daga cikin muhimman hanyoyin jigilar kayayyaki tsakanin Asiya, Turai da Afirka. Kusancin ƙasar da mashigar Bab el-Mandeb yana ƙara mata muhimmanci a harkokin kasuwancin teku da tsaron hanyoyin ruwa.

Doguwar gabar tekun ƙasar tana ba ta damar bunƙasa kamun kifi, jigilar kayayyaki da sauran harkokin tattalin arzikin teku. Tashoshin Mogadishu, Berbera, Bosaso da Kismaayo suna da damar zama muhimman cibiyoyin kasuwanci idan aka inganta tsaro da kayayyakin more rayuwa. Haka kuma, tsaron ruwan Somalia yana da tasiri ga yaƙi da fashin teku, safarar makamai da sauran laifukan da ake aikatawa a kan hanyoyin ruwa.

A tarihi, biranen Zeila, Berbera, Mogadishu, Merca da Baraawe sun kasance cibiyoyin kasuwanci tsakanin gabashin Afirka, Larabawa da Asiya. Wannan hulɗa ta taimaka wajen yaɗa addinin Musulunci, bunƙasa al’adu da samar da dangantakar kasuwanci da zamantakewa tsakanin al’ummomi.

Somalia tana da alaƙa ta musamman da ƙasashen Larabawa saboda tarihin addini, kasuwanci da zamantakewa. Tana cikin Ƙungiyar Ƙasashen Larabawa (Arab League), kuma tana hulɗa da ƙasashe kamar Saudiyya, Hadaddiyar Daular Larabawa, Qatar, Kuwait da Oman. Waɗannan ƙasashe suna da muhimmanci wajen kasuwancin dabbobi, tallafin jin ƙai, ilimi da zuba jari.

A nahiyar Afirka, Somalia tana cikin Tarayyar Afirka (African Union) da Hukumar Raya Ƙasashen Gabashin Afirka (IGAD). Ta kuma shiga Ƙungiyar Gabashin Afirka (East African Community) a shekarar 2024. Waɗannan ƙungiyoyi suna ba ta damar shiga tattaunawa kan tsaro, kasuwanci, zaman lafiya da haɗin kan tattalin arzikin yankin.

Somalia ta kasance memba a Majalisar Ɗinkin Duniya tun shekarar 1960. Tana shiga cikin shirye-shiryen ƙasa da ƙasa da suka shafi zaman lafiya, kare haƙƙin bil’adama, ilimi, kiwon lafiya da ci gaba. Duk da matsalolin da take fuskanta, tana da muhimmiyar rawa wajen tabbatar da zaman lafiya da tsaro a Kahon Afirka.

Matsaloli da ƙalubale

Yaƙin Basasa

Babban ƙalubalen Somalia shi ne tasirin yaƙin basasa da ta shafe shekaru tana fama da shi. Tun bayan rugujewar gwamnatin Siad Barre a shekarar 1991, ƙasar ta fuskanci rushewar hukumomin gwamnati, rikice-rikicen mayaƙa da rashin cikakken iko a wasu yankuna. Wannan ya jawo asarar rayuka, lalacewar gine-gine da tabarbarewar ayyukan ilimi, lafiya da tattalin arziki.

Rashin tsaro

Rashin tsaro yana daga cikin matsalolin da suka fi hana ci gaban ƙasar. Ƙungiyar Al-Shabaab, wadda take da alaƙa da Al-Qaeda, tana kai hare-hare kan jami’an gwamnati, sojoji da fararen hula. Ayyukanta suna kawo cikas ga harkokin kasuwanci, ilimi da gudanar da ayyukan gwamnati. Haka kuma, rikice-rikicen dangogi da fafatawa kan filaye, ruwa da wuraren kiwo suna ƙara tsananta matsalar tsaro a wasu yankuna.

Rikicin siyasa

A fannin siyasa, dangantakar gwamnatin tarayya da gwamnatocin jihohi tana fuskantar matsaloli kan rarraba iko, kuɗaɗen shiga, zaɓe da tsarin tsaro. Batun Somaliland ma yana ci gaba da zama ƙalubale ga haɗin kan ƙasar, saboda yankin yana gudanar da kansa tun shekarar 1991, yayin da gwamnatin tarayya take kallonsa a matsayin wani ɓangare na Somalia.

Fari da sauyin yanayi

Fari da sauyin yanayi suna da mummunan tasiri ga rayuwar al’umma. Saboda dogaro da kiwo da noma, ƙarancin ruwan sama yana haddasa mutuwar dabbobi, lalacewar amfanin gona da ƙarancin ruwan sha. A wasu lokuta, ana samun ambaliyar ruwa a yankunan da kogunan Juba da Shabeelle suke ratsawa, wanda ke lalata gonaki, gidaje da hanyoyin sufuri.

Talauci da rashin aikin yi

Talauci da rashin ayyukan yi suna ƙara tsananta matsalolin zamantakewa. Yawancin jama’a suna dogaro da kiwo, noma da ƙananan kasuwanci, waɗanda suke fuskantar matsaloli saboda rashin jari, fari da rashin tsaro. Rashin isassun masana’antu yana rage damar samun ayyukan yi, musamman ga matasa.

Koma bayan ilimi

Ilimi yana fuskantar matsalolin ƙarancin makarantu, malamai da kayan koyarwa. A yankunan da rikici ya fi tsanani, yara da dama ba sa samun damar zuwa makaranta. Talauci da ƙaura sakamakon fari ko yaƙi suna sa wasu iyalai cire ‘ya’yansu daga makaranta domin taimaka musu wajen neman abinci ko kuɗin shiga.

Matsalolin kiwon lafiya

Kiwon lafiya ma yana da ƙalubale saboda ƙarancin asibitoci, likitoci, magunguna da kayan aikin zamani. Rashin tsaftataccen ruwan sha da rashin isasshen abinci mai gina jiki suna ƙara yawan cututtuka. Mata masu juna biyu da yara suna daga cikin waɗanda suka fi fuskantar barazanar rashin samun isasshen kulawar lafiya.

Matsalolin ‘yan gudun hijira

Matsalar ‘yan gudun hijira da mutanen da suka rasa matsugunansu ita ma tana da girma. Rikicin makamai, fari da ambaliyar ruwa suna tilasta wa mutane barin gidajensu domin neman tsaro da abinci. Wasu suna ƙaura zuwa manyan birane, inda suke zama a wuraren da ba su da isasshen ruwa, abinci, makarantu da cibiyoyin lafiya.

Jerin shugabannin ƙasar tun farko

Ga jerin shugabannin Somalia tun bayan samun ‘yancin kai da haɗewar yankunan arewa da kudu a shekarar 1960:

  • Aden Abdullah Osman Daar (1960–1967): Shi ne shugaban ƙasa na farko bayan samun ‘yancin kai. Ya jagoranci farkon zamanin dimokuraɗiyyar Somalia, kuma ya miƙa mulki bayan zaɓe.
  • Abdirashid Ali Shermarke (1967–1969): Shi ne shugaban ƙasa na biyu. An kashe shi a ranar 15 ga Oktoba, 1969, lamarin da ya share hanyar juyin mulkin soja.
  • Mohamed Siad Barre (1969–1991): Ya karɓi mulki ta hanyar juyin mulkin soja a shekarar 1969. Ya jagoranci ƙasar kusan shekaru 22, har aka kifar da gwamnatinsa a shekarar 1991.
  • Ali Mahdi Mohamed (1991–1997): Ya zama shugaban ƙasa bayan rugujewar gwamnatin Siad Barre. Sai dai yaƙin basasa ya hana gwamnatinsa samun cikakken iko a ƙasar.
  • Abdiqasim Salad Hassan (2000–2004): An zaɓe shi shugaban gwamnatin riƙon ƙwarya a taron sulhu na Arta da aka gudanar a Djibouti. Gwamnatinsa ta taimaka wajen sake farfaɗo da hukumomin ƙasa.
  • Abdullahi Yusuf Ahmed (2004–2008): Ya jagoranci gwamnatin tarayya ta riƙon ƙwarya, kuma ya taka rawa wajen ƙoƙarin sake kafa hukumomin ƙasa. Ya yi murabus a shekarar 2008.
  • Sharif Sheikh Ahmed (2009–2012): Ya jagoranci ƙasar a lokacin gwamnatin tarayya ta riƙon ƙwarya, inda aka ci gaba da ƙoƙarin dawo da zaman lafiya da ƙarfafa hukumomin gwamnati.
  • Hassan Sheikh Mohamud (2012–2017): Shi ne shugaban farko bayan kafa tsarin gwamnatin tarayya a shekarar 2012. Ya jagoranci ƙoƙarin sake gina hukumomi da ƙarfafa tsarin tarayya.
  • Mohamed Abdullahi Mohamed, wanda aka fi sani da Farmaajo (2017–2022): Ya mayar da hankali kan sake fasalin rundunar tsaro da tattalin arziki. Mulkinsa ya fuskanci takaddama kan tsarin zaɓe da wa’adin shugabanci.
  • Hassan Sheikh Mohamud (2022–zuwa yanzu): Ya sake zama shugaban ƙasa bayan zaɓen da aka gudanar a ranar 15 ga Mayu, 2022. Gwamnatinsa ta mayar da hankali kan yaƙi da Al-Shabaab, ƙarfafa hukumomin tsaro da gyaran kundin tsarin mulki. Shi ne shugaban ƙasar a halin yanzu.

Manazarta

Encyclopaedia Britannica. (n.d.). https://www.britannica.com/place/Somalia.

Food and Agriculture Organization of the United Nations. (n.d.). Somalia.

United Nations Development Programme. (n.d.). Somalia.

Sharuɗɗan Editoci

Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta, manazarta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.

Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.

Maƙalar ta amfanar?
EAa

You cannot copy content of this page

×