Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka fitaccen malamin addinin Musulunci ne a Arewacin Najeriya, wanda ya shahara wajen wa’azi, tafsirin Alƙur’ani da nazarin koyarwar addinin Musulunci. Ya kasance cikin malaman da suka jawo hankalin al’umma saboda irin fahimtarsa kan tushen koyarwar addini, musamman matsayinsa na mayar da Alƙur’ani a matsayin babban tushen fahimtar Musulunci. Ya shafe sama da shekaru talatin yana gudanar da ayyukan wa’azi da koyarwa, inda ya fara wannan aiki tun yana ɗan shekara goma sha uku.
A tsawon rayuwarsa, ya fuskanci ƙalubale daban-daban sakamakon ra’ayoyinsa na addini. An taɓa ɗaure shi na tsawon watanni tara a gidan yari a Jihar Katsina dangane da wani al’amari da ya shafi wa’azinsa. Haka kuma, a watan Nuwamban 2025, Gwamnatin Jihar Katsina ta gayyace shi domin amsa tambayoyi kan ƙorafe-ƙorafen da aka gabatar game da wasu kalaman da ya yi kan malaman addini da hadisai.
Haihuwa da asalinsa
An haifi Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka a ranar 19 ga Satumba, 1979, a ƙauyen Biyawa da ke Jihar Katsina, a Arewacin Najeriya. A lokacin haihuwarsa, ƙauyen Biyawa yana ƙarƙashin Ƙaramar Hukumar Batsari, kafin daga baya ya koma ƙarƙashin Ƙaramar Hukumar Dutsin-Ma. Haihuwarsa a wannan yanki ta tabbatar da alaƙarsa ta asali da Jihar Katsina, inda daga baya ya shahara wajen gudanar da ayyukansa na wa’azi da koyar da addini.
Dangane da asalin danginsa, bayanan da aka wallafa a wasu kafafe sun nuna cewa shi ɗan asalin Jihar Katsina ne ta wajen mahaifinsa, amma iyayensa sun taɓa zama a ƙauyen Masussuka da ke Ƙaramar Hukumar Ningi a Jihar Bauchi. Wannan ƙauye ne ya zama tushen sunan da aka fi saninsa da shi. Saboda haka, duk da cewa sunansa na haihuwa Yahaya Ibrahim ne, mutane da dama sun fi saninsa da Yahaya Masussuka ko Sheikh Masussuka.
Bayanai kan tarihin ƙaura da zamantakewar iyayensa sun nuna cewa ya yi rayuwa a yankin Ningi na Jihar Bauchi kafin daga baya ya koma Dutsin-Ma ta Jihar Katsina. Wannan dangantaka da jihohin biyu ta kasance wani muhimmin ɓangare na tarihin rayuwarsa. Ya yi amfani da sunan Masussuka a harkokinsa na wa’azi da koyarwa, har ya zama sunan da jama’a da dama suka san shi da shi a faɗin Najeriya.
Bayan ya koma Dutsin-Ma, ya zaɓi garin a matsayin cibiyar gudanar da ayyukansa na addini. A nan ne ya zauna na tsawon shekaru, ya gudanar da karatuttukansa, ya kafa cibiyoyin koyarwa da yaɗa saƙonninsa, sannan ya samu ɗalibai da mabiya daga wurare daban-daban. Garin Dutsin-Ma ya zama muhimmin wuri a tarihin rayuwarsa saboda yawancin ayyukansa na ƙarshe sun gudana ne a cikinsa.
Dangane da iyalinsa, Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka yana da mata biyu da ‘ya’ya bakwai a lokacin rasuwarsa. Daga cikin ‘ya’yansa akwai Yusuf, wanda aka ambata a matsayin ɗaya daga cikin waɗanda ake sa ran za su ci gaba da wasu ayyukan da’awar da mahaifinsa ya bari.
Sai dai cikakkun bayanai game da sunayen iyayensa, ranar haihuwarsu, sana’o’insu da zuriyar kakanninsa ba su samu cikakkiyar bayyanawa a majiyoyin da suka wallafa tarihinsa ba. Haka kuma, ba a samu cikakken bayani kan yadda aka samo sunan ƙauyen Masussuka ko takamaiman tarihin danginsa kafin ƙaura zuwa Bauchi ba.
Ƙuruciya da tarbiyya
Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka ya shafe wani ɓangare na yarintarsa a yankin Masussuka da ke Ƙaramar Hukumar Ningi ta Jihar Bauchi, inda iyalinsa suka zauna. Wannan yanki yana cikin al’ummomin Arewacin Najeriya da suka daɗe suna da alaƙa da karatun addinin Musulunci, musamman makarantun allo da tsangaya. Waɗannan makarantu sun kasance manyan hanyoyin koyar da Alƙur’ani da sauran ilimomin addini ga yara tun suna ƙanana.
Tun yana ƙarami ya fara samun kusanci da karatun addinin Musulunci. Ya samu tarbiyyar da ta kai shi ga sha’awar neman ilimi da koyar da addini. Duk da cewa ba a samu cikakken bayani kan yadda rayuwarsa ta kasance a cikin gidansu ba, ko irin gudummawar da mahaifansa suka bayar wajen gina tunaninsa, tarihin fara karatunsa da wa’azinsa ya nuna cewa harkar ilimin addini ta kasance wani muhimmin ɓangare na rayuwarsa tun yana yaro.
A shekarar 1988, ya koma Dutsin-Ma ta Jihar Katsina daga yankin Bauchi. A wannan lokacin yana kusan shekara tara a duniya. Komawarsa wannan gari ya zama wani muhimmin mataki a rayuwarsa, domin a nan ne ya shafe shekaru masu yawa yana karatu, koyarwa da gudanar da ayyukansa na wa’azi.
Ɗaya daga cikin abubuwan da suka fi bayyana farkon rayuwarsa shi ne yadda ya fara wa’azi tun yana ɗan shekara goma sha uku. Wannan yana nufin cewa tun yana matashi ya fara shiga harkar isar da saƙonnin addini ga al’umma. A cewar Dr Mustapha Haruna, wanda ya kasance sakatarensa, Masussuka ya fara wa’azi ne tun yana wannan ƙaramin shekaru, kuma ya ci gaba da aikin na tsawon sama da shekaru talatin.
Fara wa’azi tun yana matashi ya nuna yadda ya mayar da hankali kan harkar addini tun kafin ya kai shekarun girma. A hankali ya faɗaɗa ayyukansa daga wa’azi na kai tsaye zuwa gudanar da karatuttuka, tafsiri da muhawarori kan batutuwan addini. Daga baya ya yi amfani da kafafen sadarwa na zamani wajen isar da koyarwarsa ga ɗimbin mutane a Najeriya da sauran ƙasashe.
Duk da haka, bayanan da ake da su ba su bayyana cikakken yanayin rayuwarsa ta yarinta ba, irin tarbiyyar da ya samu daga iyayensa, ko sunayen mutanen da suka fi tasiri wajen gina halayensa a wancan lokaci. Saboda haka, ba za a iya danganta masa wasu abubuwan da suka faru a lokacin yarintarsa ba tare da samun ƙarin shaidu daga iyalansa da mutanen da suka san shi tun yana ƙarami ba.
Neman ilimi
Neman ilimi ya kasance ɗaya daga cikin muhimman ginshiƙan rayuwar Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka. Ya fara neman ilimin addinin Musulunci tun yana ƙarami, inda ya fara da karatun allo da tsangaya, waɗanda suka kasance manyan hanyoyin samun ilimin addini a al’ummomin Arewacin Najeriya.
A lokacin karatun allo da tsangaya, ya samu ilimin farko na karatun Alƙur’ani da sauran darussan addini. Waɗannan makarantu sun taimaka wajen samar masa da tushen ilimin da daga baya ya yi amfani da shi wajen gudanar da ayyukansa na wa’azi da koyarwa. Ya ci gaba da neman ilimi a hannun malamai daban-daban, inda ya samu damar ƙara faɗaɗa fahimtarsa kan batutuwan addinin Musulunci.
Daga cikin malaman da ya yi karatu a hannunsu akwai Sheikh Alhassan Lamido da Sheikh Malam Usman Dangungu na Kaduna. Waɗannan malamai suna cikin waɗanda aka ambata a tarihin neman iliminsa. Karatunsa a hannun malamai daban-daban ya ba shi damar sanin hanyoyin koyarwa da nazarin addini, tare da samun ƙarin fahimta kan Alƙur’ani da sauran muhimman batutuwan Musulunci.
Bayan karatunsa na farko a Najeriya, ya zarce zuwa ƙasar Masar domin ci gaba da neman ilimi a Jami’ar Al-Azhar. Jami’ar Al-Azhar tana daga cikin fitattun cibiyoyin ilimin addinin Musulunci a duniya, wadda aka kafa a birnin Alƙahira a ƙarni na goma. Ta shahara wajen koyar da Alƙur’ani, tafsiri, Hadisi, fikihu, harshen Larabci da sauran rassan ilimin addini. Zuwa wannan jami’a ya kasance wani muhimmin mataki a tafiyarsa ta neman ilimi, domin ya samu damar faɗaɗa karatunsa fiye da tsarin makarantun gargajiya da ya fara da su.
Haka kuma, bayan karatunsa a Masar, ya je ƙasar Oman domin ci gaba da neman ilimi. Wannan tafiya ta ƙara faɗaɗa wuraren da ya samu ilimi a ƙasashen waje. Duk da cewa majiyoyin da suka bayyana tarihin karatunsa sun tabbatar da zuwa Al-Azhar da Oman, ba su yi cikakken bayani kan tsawon lokacin da ya yi a kowace cibiyar karatu ba, ko takamaiman fannonin da ya karanta, ko kuma irin takardun shaidar karatun da ya samu.
Ilimin da ya samu a tsawon wannan tafiya ya taimaka wajen gina matsayinsa a fagen koyar da addini. Daga baya ya zama mai gabatar da tafsirin Alƙur’ani da muhawarori kan batutuwan da suka shafi tushen koyarwar Musulunci. Ya fi mayar da hankali kan fassara Alƙur’ani ta hanyar amfani da wasu ayoyinsa, hanyar da ake kira Tafsīr al-Qur’ān bil-Qur’ān, wato fassara Alƙur’ani da Alƙur’ani.
Haka kuma, ya yi amfani da iliminsa wajen nazarin wasu ruwayoyin Hadisi, inda ya gabatar da fahimtar da ta bambanta da ta mafi yawan malaman Musulunci a Najeriya. Wannan matsayi ya zama babban jigon karatuttukansa da muhawarorinsa, tare da jawo hankalin ɗalibai da masu sha’awar nazarin addini. Ya kuma haifar da muhawara tsakaninsa da wasu malaman addini, waɗanda suka yi suka kan fahimtarsa game da matsayin Hadisi a Musulunci.
A tsawon rayuwarsa, bai takaita iliminsa ga karatuttukan da ya samu a makarantu ba, domin ya ci gaba da nazari da gabatar da koyarwarsa ta hanyoyi daban-daban. Ya yi amfani da kafafen rediyo, talabijin da intanet wajen isar da saƙonninsa, tare da kafa cibiyoyin da za su taimaka wajen ci gaba da yaɗa fahimtarsa ta addini.
Farkon tafiyarsa a fagen wa’azi
Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka ya fara tafiyar wa’azinsa tun yana matashi, inda ya fara isar da saƙonnin addinin Musulunci ga mutane tun yana ɗan shekara goma sha uku. Wannan mataki ya zama farkon doguwar tafiyarsa a fagen wa’azi, wadda ta ɗauki sama da shekaru talatin. Tun daga wannan lokaci, ya mayar da hankali wajen koyar da Alƙur’ani, bayyana fahimtarsa kan addini da kuma tattauna batutuwan da suka shafi rayuwar Musulmi.
A farkon wa’azinsa, ya riƙa amfani da hanyoyin koyarwa na kai tsaye, musamman karatuttuka da zama da jama’a domin tattauna batutuwan addini. A hankali, ya faɗaɗa ayyukansa zuwa gabatar da tafsirin Alƙur’ani da muhawarori kan tushen koyarwar Musulunci. Ya kuma riƙa ziyartar wurare daban-daban domin isar da saƙonninsa ga mutane, musamman a yankin Arewacin Najeriya.
Ɗaya daga cikin abubuwan da suka taimaka wajen yaɗuwar wa’azinsa shi ne yadda ya mayar da hankali kan Alƙur’ani da kuma ƙarfafa mutane su yi nazari kan ayoyinsa. Ya kasance mai bayyana ra’ayoyinsa kai tsaye, tare da yin tambayoyi kan wasu fahimtohi da suka daɗe suna karɓuwa a tsakanin al’ummar Musulmi. Wannan salo ya jawo hankalin wasu masu sha’awar nazarin addini, musamman matasa da mutanen da suke son fahimtar hujjojin da ake dogara da su wajen koyar da addini.
Da shigewar lokaci, wa’azinsa ya fara samun karɓuwa a wajen jama’a fiye da yankin da yake zaune. Ya yi amfani da kafafen sada zumunta wajen yaɗa karatuttukansa, inda mutane suka riƙa samun damar sauraron tafsirinsa da muhawarorinsa ba tare da kasancewa a wurin da yake gabatar da su ba. Wannan ya taimaka wajen faɗaɗa tasirinsa da kuma sanya sunansa ya zama sananne a tsakanin masu sha’awar karatun Alƙur’ani da muhawarar addini.
Wani muhimmin ɓangare na tafiyarsa a fagen wa’azi shi ne shiga muhawara da sauran malaman Musulunci kan matsayin Hadisi da yadda ya kamata a fahimci koyarwar addini. Ya kasance yana bayyana cewa Alƙur’ani shi ne babban tushen koyarwar Musulunci, kuma ya kamata a tantance duk wata ruwaya bisa abin da ya fahimta daga Alƙur’ani. Wannan matsayi ya bambanta shi da mafi yawan malaman addinin Musulunci a yankin, inda ya zama sanadin samun goyon baya daga wasu mutane tare da fuskantar suka daga wasu.
A shekarun baya, ya ƙara faɗaɗa ayyukansa ta hanyar kafa cibiyoyin yaɗa ilimi da sadarwa. Kafuwar Qur’an TV/Radio a shekarar 2024 ta samar masa da wata hanya ta musamman wajen isar da wa’azinsa ga jama’a. Haka kuma, ya riƙa gabatar da karatuttuka a kafafen sada zumunta da sauran hanyoyin sadarwa na zamani.
A tsawon wannan tafiya, Masussuka ya shafe sama da shekaru talatin yana wa’azi, yana bayyana fahimtarsa ta addini da kuma shiga tattaunawa kan matsalolin da suka shafi al’umma. Ayyukansa sun haɗa da koyarwar addini, kira zuwa zaman lafiya da ƙarfafa zaman tare tsakanin mabambantan addinai. Wannan ne ya sa aka san shi ba kawai a matsayin malamin wa’azi ba, har ma da mutum mai shiga muhawarori kan batutuwan addini da zamantakewa.
Fahimtarsa ga addini da akidarsa
Fahimtar addinin Musulunci da Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka ya yi fice da ita ta ta’allaka ne da mayar da Alƙur’ani a matsayin babban tushen koyarwar addini. Ya kasance cikin masu ra’ayin Qur’ani zalla, waɗanda ake kira da Qur’aniyyun ko Qur’anists a wasu harsuna. Wannan ra’ayi yana jaddada cewa Alƙur’ani shi ne tushen shari’ar Musulunci, kuma bai kamata a ɗauki wasu ruwayoyi a matsayin hujjar addini ba idan ba su dace da abin da suke fahimta daga Alƙur’ani ba.
Ɗaya daga cikin muhimman ginshiƙan fahimtarsa shi ne cewa ya kamata Musulmi su mayar da hankali wajen karanta Alƙur’ani, fahimtar ma’anonin ayoyinsa da kuma amfani da wasu ayoyi wajen fassara wasu. Wannan hanya ana kiranta Tafsīr al-Qur’ān bil-Qur’ān, wato fassara Alƙur’ani ta hanyar amfani da wasu ayoyinsa. A karatuttukansa, ya riƙa jaddada muhimmancin komawa ga ayoyin Alƙur’ani kai tsaye domin fahimtar saƙon da suke ɗauke da shi.
Dangane da Hadisi, Masussuka yana da ra’ayin da ya bambanta da fahimtar mafi yawan malaman Musulunci. Ya kasance mai ƙin ɗaukar hadisai a matsayin tushen shari’a mai zaman kansa kamar yadda malaman Ahlus-Sunnah suke fahimta. Ya yi tambayoyi kan sahihancin wasu ruwayoyi da kuma yadda ake amfani da su wajen kafa hukunce-hukuncen addini. A wasu lokuta, ya yi suka kan hadisai da yake ganin sun saɓa wa koyarwar Alƙur’ani.
Wannan fahimta ta bambanta shi da tsarin koyarwar Ahlus-Sunnah, wanda ya dogara da Alƙur’ani da ingantattun hadisai a matsayin manyan tushen koyarwar Musulunci. A fahimtar malaman Ahlus-Sunnah, Hadisi yana da muhimmiyar rawa wajen bayyana ayoyin Alƙur’ani da ƙarin bayanai kan ibadu, mu’amaloli da sauran hukunce-hukuncen addini. Saboda haka, ra’ayin Masussuka ya haifar da muhawarori da saɓani tsakaninsa da wasu malaman Musulunci.
Haka kuma, fahimtarsa kan wasu batutuwan addini ta jawo hankalin matasa da masu sha’awar nazarin Alƙur’ani, musamman waɗanda suke son jin hujjojin da ake kawowa a muhawarar addini. Ya kasance yana ƙarfafa masu sauraro su karanta Alƙur’ani, su yi tunani a kan ayoyinsa, su kuma nemi hujjoji kafin amincewa da duk wata magana da aka jingina wa addini.
Sai dai wannan matsayi bai samu karɓuwa daga dukkan ɓangarorin al’ummar Musulmi ba. Wasu malamai sun soki fahimtarsa, suna ganin cewa ƙin yarda da matsayin Hadisi yana iya haifar da rashin cikakkiyar fahimtar koyarwar Musulunci. A nasu ra’ayin, Alƙur’ani da ingantattun hadisai ba sa cin karo da juna, domin Hadisi yana bayyana wasu bayanai da Alƙur’ani ya yi umarni da su ba tare da fayyace dukkan bayanansu ba.
Baya ga batun Alƙur’ani da Hadisi, Masussuka ya kuma yi fice wajen kira ga zaman lafiya da kyakkyawar mu’amala tsakanin mabambantan addinai. Ya kasance mai jaddada cewa bambancin fahimtar addini bai kamata ya zama dalilin ƙiyayya ko tashin hankali tsakanin mutane ba. Musamman, ya yi kira ga Musulmi da Kiristoci da su zauna lafiya, su mutunta juna, su kuma guji amfani da bambancin addini wajen haifar da rikici.
Wannan kira na zaman lafiya ya kasance wani muhimmin ɓangare na saƙonninsa ga al’umma. Ya kuma samu karramawa daga ƙungiyar Network for Good Governance and Transparency a shekarar 2025, wadda ta ba shi lambar yabo ta Jakadan Zaman Lafiya saboda gudummawar da aka danganta da yaɗa zaman lafiya da fahimtar juna tsakanin mabambantan addinai.
Ayyukansa da gudummawarsa ga al’umma
Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka ya gudanar da ayyuka daban-daban a tsawon rayuwarsa, musamman a fannonin koyar da addini, yaɗa ilimi, wa’azi da inganta zaman lafiya. Gudummawarsa ba ta tsaya ga gabatar da karatuttukan addini kawai ba, domin ya kuma yi ƙoƙarin samar da cibiyoyin da za su taimaka wajen yaɗa ilimi da kuma ba al’umma damar samun bayanai ta hanyoyi daban-daban.
A fagen koyar da addini, ya shafe sama da shekaru talatin yana gudanar da wa’azi da tafsirin Alƙur’ani. Ya yi amfani da tarukan addini, karatuttuka da muhawarori wajen bayyana fahimtarsa kan Alƙur’ani da sauran batutuwan da suka shafi rayuwar Musulmi. Ya kuma yi amfani da kafafen sadarwa na zamani wajen isar da saƙonninsa ga mutane da dama, musamman waɗanda ba sa samun damar halartar karatuttukansa kai tsaye.
Gudummawarsa a fagen ilimi ta haɗa da kafa Masussuka International School a Dutsin-Ma ta Jihar Katsina. Wannan makaranta ta kasance wani yunƙuri na haɗa ilimin Alƙur’ani da ilimin zamani a wuri guda. Ta samar da damar da ɗalibai za su samu ilimin addini tare da karatun da ake koyarwa a tsarin makarantun zamani. Wannan tsari yana da muhimmanci wajen bai wa yara damar samun nau’o’in ilimi daban-daban ba tare da barin ɗaya saboda ɗayan ba.
A fannin yaɗa ilimi ta kafafen sadarwa, ya kafa Qur’an TV/Radio domin samar da wata hanya ta musamman ta gabatar da shirye-shiryen addini. Ta hanyar wannan kafar, ya yi niyyar yaɗa karatuttukansa da kuma ba sauran malaman addini damar gabatar da nasu shirye-shiryen. Wannan yunƙuri ya samo asali ne daga ra’ayinsa na cewa kafafen watsa labarai na yau da kullum ba sa bai wa shirye-shiryen addini isasshen lokaci saboda yawan shirye-shiryen siyasa da sauran batutuwan yau da kullum.
Haka kuma, ya kasance mai shiga batutuwan zamantakewa da suka shafi rayuwar al’umma. A cikin saƙonninsa, ya riƙa jaddada muhimmancin zaman lafiya, fahimtar juna da mutunta bambancin ra’ayi. Ya yi kira ga Musulmi da Kiristoci da su zauna lafiya, su guji rikice-rikicen da za su iya tasowa sakamakon bambancin addini, kuma su mayar da hankali kan abubuwan da suka haɗa su a matsayin al’umma.
Ayyukansa na kira zuwa zaman lafiya sun kai ga samun karɓuwa a wajen wasu ƙungiyoyi. A shekarar 2025, ƙungiyar Network for Good Governance and Transparency ta karrama shi da lambar yabo ta Jakadan Zaman Lafiya. Wannan karramawa ta kasance wata shaida ta yadda wasu ƙungiyoyi suka amince da gudummawar da ya bayar wajen inganta zaman tare da fahimtar juna.
Baya ga waɗannan ayyuka, ya kuma yi amfani da kafafen sada zumunta wajen yaɗa bayanai da tattauna matsalolin da suka shafi al’umma. Karatuttukansa sun shafi batutuwan addini da zamantakewa, inda ya yi ƙoƙarin jan hankalin mutane su yi tunani da nazari kan al’amuran da suka shafi rayuwarsu.
Gudummawar Masussuka ga al’umma ta kasance mai fuskoki daban-daban, tun daga wa’azi da koyar da Alƙur’ani zuwa kafa makaranta da gidan rediyo da talabijin. Waɗannan ayyuka sun zama wani ɓangare na tarihin rayuwarsa da abin da ya bari a fagen ilimi, addini da zamantakewa.
Kafuwar Qur’an TV/Radio da Masussuka International School
Ɗaya daga cikin muhimman ayyukan da Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka ya gudanar a rayuwarsa shi ne kafa Qur’an TV/Radio da Masussuka International School a garin Dutsin-Ma ta Jihar Katsina. An ƙaddamar da waɗannan cibiyoyi ne a watan Afrilun shekarar 2024, a wani yunƙuri na faɗaɗa hanyoyin yaɗa ilimin addini da samar da damar samun ilimin zamani ga al’umma.
Qur’an TV/Radio
Qur’an TV/Radio gidan talabijin da rediyo ne da Masussuka ya kafa domin yaɗa shirye-shiryen addini da karatuttukan malamai. Babban dalilin kafa wannan kafar shi ne samar da wata hanya da za ta ba da fifiko ga shirye-shiryen addini, musamman karatun Alƙur’ani, tafsiri, wa’azi da tattaunawa kan batutuwan Musulunci.
A lokacin ƙaddamar da kafar, Masussuka ya bayyana cewa kafafen watsa labarai na yau da kullum ba sa bai wa shirye-shiryen addini isasshen kulawa, saboda yawan shirye-shiryen siyasa da sauran batutuwan da suke gabatarwa. Saboda haka, ya ga muhimmancin samar da kafar watsa labarai da za ta mayar da hankali kan harkokin addini, tare da bai wa sauran malaman Musulunci damar gabatar da karatuttukansu.
Manufar Qur’an TV/Radio ba wai yaɗa karatuttukan Masussuka kaɗai ba ce, domin ya bayyana cewa kafar za ta taimaka wajen yaɗa wa’azin sauran malamai. Wannan ya samar da damar da za a iya gabatar da shirye-shirye daban-daban da suka shafi koyarwar addini, domin masu sauraro su samu ƙarin hanyoyin koyon abubuwan da suka shafi addininsu.
Kafuwar wannan gidan rediyo da talabijin ta kuma nuna ƙoƙarinsa na amfani da fasahar sadarwa wajen yaɗa ilimi. Maimakon dogaro da tarukan wa’azi da karatuttuka na kai tsaye kawai, ya samar da wata hanya da za ta iya isar da shirye-shiryen addini ga mutanen da ke wurare daban-daban.
Masussuka International School
Tare da kafuwar Qur’an TV/Radio, Sheikh Yahaya Masussuka ya kuma kafa Masussuka International School a Dutsin-Ma. Makarantar ta ƙunshi matakan karatun sakandare na ƙaramar sakandare da babbar sakandare. An kafa ta ne domin samar da ilimin zamani tare da haɗa shi da karatun Alƙur’ani da ilimin addinin Musulunci.
Babbar manufar makarantar ita ce bai wa ɗalibai damar samun ilimin addini da na zamani a lokaci guda. Wannan tsari ya yi daidai da ra’ayin haɗa ilimin addini da ilimin da ake koyarwa a tsarin makarantu na yau da kullum, domin ɗalibai su samu damar bunƙasa iliminsu a fannoni biyu.
Ta hanyar wannan makaranta, Masussuka ya yi ƙoƙarin samar da wata hanya ta koyarwa da za ta taimaka wajen gina ilimin yara da matasa. Makarantar ta kasance wani ɓangare na ayyukansa na ilimi, wanda ya wuce koyarwa ta hanyar wa’azi zuwa samar da cibiyar karatu mai tsari.
Kafuwar makarantar da Qur’an TV/Radio a lokaci guda ta nuna cewa Masussuka yana son yaɗa ilimi ta hanyoyi daban-daban. Gidan rediyo da talabijin ya mayar da hankali kan isar da saƙonnin addini ga jama’a, yayin da makarantar ta mayar da hankali kan samar da ilimi ga yara da matasa ta hanyar tsarin karatun makaranta.
Waɗannan cibiyoyi biyu sun kasance manyan ayyukan da ya bari a Dutsin-Ma. Sun kuma zama wani ɓangare na tarihin gudummawarsa a fagen ilimi da addini, musamman ƙoƙarinsa na amfani da hanyoyin zamani wajen yaɗa koyarwa da samar da damar samun ilimi ga al’umma.
Dangantakarsa da sauran malaman addini
Dangantakar Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka da sauran malaman addinin Musulunci ta kasance mai ɗauke da mu’amala ta ilimi, tattaunawa da kuma saɓanin fahimta kan wasu muhimman batutuwan addini. Ya kasance malamin da koyarwarsa ta jawo hankalin mutane da dama, amma a lokaci guda ta haifar da muhawara tsakanin wasu malaman Musulunci, musamman waɗanda suke bin tsarin Ahlus-Sunnah da ƙungiyar Jama’atu Izalatul Bid’ah wa Iqamatus Sunnah (JIBWIS), wadda aka fi sani da Izala.
Babban abin da ya haifar da saɓani tsakaninsa da wasu malaman shi ne fahimtarsa game da matsayin Hadisi a koyarwar Musulunci. Masussuka ya kasance cikin masu ra’ayin Qur’ani zalla, inda yake ganin cewa Alƙur’ani shi ne babban tushen koyarwar addini. Saboda haka, ya yi suka kan wasu hadisai da yake ganin sun saɓa wa koyarwar Alƙur’ani. Wannan fahimta ta bambanta da tsarin malaman Ahlus-Sunnah, waɗanda suke ɗaukar Alƙur’ani da ingantattun hadisai a matsayin manyan tushen koyarwar addinin Musulunci.
A sakamakon wannan bambancin fahimta, an samu muhawarori tsakaninsa da wasu malaman da ba sa goyon bayan ra’ayoyinsa. Ya kasance yana gabatar da jawabai da karatuttuka inda yake bayyana hujjojin da ya dogara da su wajen kare fahimtarsa. Shi kuma wasu malamai suna mayar da martani ta hanyar bayyana ra’ayoyinsu kan muhimmancin Hadisi da matsayin koyarwar Manzon Allah (SAW) a Musulunci.
Daga cikin abubuwan da suka ƙara fito da saɓanin fahimtar da ke tsakaninsa da wasu malaman akwai wata magana da ya riƙa amfani da ita mai suna “Ritaya Dole”, wadda ta shafi sukar wasu hanyoyin fahimtar addini da yake ganin ya kamata a sake nazarinsu. Wannan batu ya ƙara jawo muhawara a tsakaninsa da wasu masu bin fahimtar Salafiyya da Izala, musamman a wa’azozin da ake gabatarwa da kuma kafafen sada zumunta.
Duk da wannan saɓanin fahimta, Masussuka ya yi mu’amala da wasu malamai waɗanda suke da irin ra’ayinsa. Daga cikinsu akwai Sheikh Usman Dangungu, wanda ya bayyana alhininsa bayan kisan Masussuka, tare da nuna cewa ya kamata a bar hukumomi su gudanar da bincike domin gano waɗanda suka aikata laifin.
Haka kuma, dangantakarsa da wasu malamai ba ta tsaya kan muhawarar addini kawai ba. Ya kasance mai kira ga zaman lafiya da tattaunawa tsakanin mabambantan fahimtohin addini. Ya yi imanin cewa bambancin fahimta bai kamata ya zama dalilin gaba ko tashin hankali ba. Wannan matsayi ya bayyana a jawabansa kan zaman tare tsakanin Musulmi da Kiristoci, inda ya ƙarfafa malamai su yi amfani da wa’azinsu wajen gina zaman lafiya.
A ranar 2 ga Yunin 2025, ya halarci taron bikin ranar masu rajin zaman lafiya a Katsina, inda ya yi kira ga malaman addini da su sauya salon wa’azinsu domin inganta zaman lafiya da haɗin kai tsakanin Musulmi da Kiristoci. Ya bayyana cewa malaman addini suna da muhimmiyar rawa wajen wayar da kan al’umma, yaƙi da kalaman ƙiyayya da kuma hana yaɗuwar tsattsauran ra’ayi.
Duk da bambancin fahimta da wasu malaman addini, ya ci gaba da gudanar da ayyukansa na wa’azi har zuwa rasuwarsa. Tarihin dangantakarsa da malamai ya nuna yadda bambancin fahimtar addini ya kasance babban jigon muhawarorin da suka shafe shi, tare da nuna muhimmancin tattaunawa da mutunta juna wajen magance saɓanin fahimta.
Kalubale da matsalolin da ya fuskanta
A tsawon rayuwarsa ta wa’azi, Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka ya fuskanci ƙalubale da matsaloli daban-daban, musamman waɗanda suka shafi fahimtarsa ta addini da mu’amalarsa da wasu malaman Musulunci. Ra’ayinsa na mayar da Alƙur’ani a matsayin babban tushen koyarwar addini ya jawo masa suka da muhawara, inda wasu malamai suka yi Allah-wadai da wasu daga cikin bayanan da yake gabatarwa.
Ɗaya daga cikin manyan ƙalubalen da ya fuskanta shi ne rashin jituwa da wasu ƙungiyoyin addini, musamman masu bin fahimtar Ahlus-Sunnah da Salafiyya. Wannan saɓani ya samo asali ne daga yadda yake kallon matsayin Hadisi a Musulunci. Yayin da yake sukar wasu ruwayoyin Hadisi da kuma yadda ake amfani da su wajen kafa hukunce-hukuncen addini, wasu malamai suna ganin irin wannan matsayi ya saɓa wa ingantacciyar fahimtar Musulunci.
Wannan saɓani ya kai ga samun takaddama a tsakanin mabiyansa da masu adawa da koyarwarsa. An riƙa samun musayar kalamai a wa’azozin addini da kafafen sada zumunta, inda ɓangarori daban-daban suke kare fahimtarsu. A wasu lokuta, an samu kalaman zagi da barazana da suka shafi malamin, lamarin da daga baya ya kai ga shigar hukumomin Jihar Katsina cikin batun.
Wani babban ƙalubalen da ya fuskanta shi ne ɗaurin da aka yi masa a gidan yari a Jihar Katsina na tsawon watanni tara. Rahotannin BBC Hausa da Blueprint Hausa sun tabbatar da cewa ya taɓa fuskantar wannan hukunci dangane da wani al’amari da ya shafi wa’azinsa. Sai dai ba a bayyana cikakkun bayanai kan ranar kama shi, takamaiman laifin da aka tuhume shi da shi, ko kuma cikakken hukuncin shari’ar a cikin rahotannin da aka wallafa ba.
A watan Nuwamban shekarar 2025, takaddamar da ke tsakaninsa da wasu malaman addini ta sake ɗaukar sabon salo. Gwamnatin Jihar Katsina ta gayyace shi domin amsa tambayoyi kan ƙorafe-ƙorafen da aka gabatar game da koyarwarsa da wa’azozinsa. Gwamnatin ta bayyana cewa ta samu ƙorafe-ƙorafe daga wasu ɓangarorin addini waɗanda suke zargin cewa wasu daga cikin koyarwarsa sun saɓa wa ƙa’idojin Musulunci.
A lokaci guda kuma, gwamnatin ta bayyana cewa Masussuka ya shigar da ƙorafi yana zargin wasu mambobin ƙungiyar Jama’atu Izalatul Bid’ah wa Iqamatus Sunnah da zaginsa da yi masa barazanar kai masa hari. Wannan ya nuna cewa takaddamar ba ta shafi zargin da ake masa kawai ba, domin shi ma ya gabatar da nasa ƙorafin ga hukumomi kan yadda wasu mutane suke mu’amala da shi.
Domin magance matsalar, gwamnatin Jihar Katsina ta miƙa batun ga Majalisar Masarautar Katsina, inda aka gayyaci ɓangarorin biyu domin tattaunawa. Sarkin Katsina, Alhaji Abdulmuminu Kabir-Usman, ya shawarci kowa da ya guji gudanar da wa’azi ko koyarwa ta hanyar da za ta ɓata wa wasu rai. Daga baya Gwamna Dikko Umaru Radda ya umarci Masussuka da ya shirya kare kansa a gaban wani kwamiti na malaman addini.
Haka kuma, gwamnatin ta bayyana cewa za ta samar da ƙa’idojin gudanar da wa’azi da koyarwar addini, tare da ɗaukar mataki kan duk wanda ya karya su. Sai dai wannan sulhu bai kammala ba kafin rasuwar Masussuka a watan Oktoban 2026.
Wani abin damuwa da ya ƙara bayyana a ƙarshen rayuwarsa shi ne batun barazanar da aka yi wa rayuwarsa. A rahoton da Blueprint Hausa ta wallafa bayan rasuwarsa, an bayyana cewa ya taɓa kai ƙorafi ga gwamnati kan zarge-zargen cin zarafi da barazanar kisa da ake yi masa a kafafen sada zumunta. Haka kuma, Amnesty International ta bayyana bayan rasuwarsa cewa ya daɗe yana fuskantar barazana ga rayuwarsa.
Duk da waɗannan ƙalubale, Masussuka ya ci gaba da gudanar da ayyukansa na wa’azi, koyarwa da yaɗa fahimtarsa ta addini. Ya kuma ci gaba da ƙarfafa zaman lafiya da tattaunawa tsakanin mabambantan addinai, duk da cewa shi kansa ya kasance cikin muhawarori da saɓanin fahimta da wasu malamai.
Kisan gilla da rasuwarsa
Rasuwar Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka ta faru ne a ranar Litinin, 26 ga Oktoba, 2026, bayan wasu mahara ɗauke da makamai sun kai masa hari a ƙofar gidansa da ke garin Dutsin-Ma, Jihar Katsina. An kashe shi ne tare da wani abokinsa mai suna Adamu Abubakar, a wani hari da ya jawo hankalin al’umma da hukumomin tsaro.
Bayanai daga rahotannin ‘yan sanda da shaidu sun nuna cewa lamarin ya faru da yammacin ranar Litinin. A cewar sanarwar Rundunar ‘Yan Sandan Jihar Katsina, harin ya faru da misalin ƙarfe 7:30 na dare. Wasu mahara ne suka buɗe wa malamin da abokinsa wuta a kusa da ƙofar gidansa, kafin su tsere daga wurin.
Hajiya Fatima Masussuka, matar marigayin, ta bayyana yadda lamarin ya faru. Ta ce mijinta yana shirin fita daga gida domin zuwa wurin da yake gudanar da karatunsa tare da ɗalibansa. Ta raka shi har ƙofar gida, amma daga baya ta koma cikin gida saboda ya manta da jakarsa. Ba da daɗewa ba ta ji ƙarar harbe-harbe guda huɗu. Da ta fito domin gano abin da ya faru, sai ta tarar da mijinta kwance cikin jini.
Sakataren malamin, Dakta Muhammad Mustapha Haruna, shi ne wanda aka kira bayan faruwar lamarin. Ya garzaya zuwa wurin, inda aka kai malamin da abokinsa asibiti. Likitoci sun tabbatar da rasuwarsu. Rundunar ‘yan sandan Jihar Katsina ta tabbatar da kisan, tare da bayyana cewa an fara bincike domin gano waɗanda suka aikata laifin.
Rahotannin Blueprint Hausa sun bayyana cewa maharan biyu ne suka zo a kan babur ɗauke da ƙananan bindigogi. A cewar wani ɗan uwan marigayin, Alhaji Surajo Abbas Zaradden, maharan sun yi lallaɓe kusa da gidan kafin su buɗe wuta. Wannan hari ya faru ne a lokacin da Masussuka yake shirin ci gaba da ayyukansa na karatun addini.
Bayan faruwar kisan, Kwamishinan ‘Yan Sandan Jihar Katsina, CP Ali Umar Fage, ya bayar da umarnin tura ƙarin jami’an tsaro zuwa yankin domin farautar maharan. Rundunar ta kuma bayyana cewa za ta gudanar da bincike domin gano waɗanda suka aikata kisan da kuma dalilan da suka sa suka kai harin.
Martanin gwamnati da al’umma
Kisan Sheikh Masussuka ya jawo alhini a tsakanin iyalansa, ɗalibansa, mabiyansa da sauran al’ummar Jihar Katsina. Mutane da dama sun bayyana jimaminsu kan rasuwar malamin, musamman saboda yadda ya shafe shekaru masu yawa yana wa’azi da gudanar da ayyukan ilimi da addini.
Gwamnan Jihar Katsina, Malam Dikko Umaru Radda, ya bayyana alhininsa kan kisan. A cikin sanarwar da babban sakataren yaɗa labaransa, Ibrahim Kaula Mohammed, ya fitar, gwamnan ya bayyana marigayin a matsayin malamin da yake kishin zaman lafiya da haɗin kai tsakanin al’umma. Ya kuma yi kira ga jami’an tsaro da su gudanar da cikakken bincike domin gano waɗanda suka aikata kisan, tare da tabbatar da cewa an hukunta su bisa doka.
Shugaban Ƙasar Najeriya, Bola Ahmed Tinubu, shi ma ya yi Allah-wadai da kisan, tare da bayyana muhimmancin kare rayukan jama’a da tabbatar da tsaro. Ƙungiyar Amnesty International ta kuma yi Allah-wadai da kisan, inda ta jaddada cewa ya kamata a gudanar da bincike mai zaman kansa domin gano waɗanda suka aikata laifin. Ƙungiyar ta kuma tuna cewa marigayin ya taɓa fuskantar barazanar rayuwa kafin kisan nasa.
A ɓangaren ɗalibansa da mabiyansa, an bayyana alhini da kaduwa kan rasuwarsa. Sheikh Usman Dangungu, wanda yake da irin fahimtar addini da Masussuka, ya nuna alhininsa tare da bayyana cewa za su bar bincike ya gano waɗanda suka aikata laifin.
Haka kuma, Imam Abdulkarim Abdulrasheed, wanda aka fi sani da Imam Rasheed, ɗaya daga cikin ɗaliban marigayin, ya yi kira ga hukumomin tsaro da su tsananta bincike domin gano waɗanda suka aikata kisan. Ya kuma yi kira ga mabiyan malamin da su kwantar da hankalinsu, su guji ɗaukar doka a hannunsu.
Zargin hannun ƙungiyar Ansaru
Bayan kisan, an samu rahotannin da suka danganta harin da ƙungiyar masu tsattsauran ra’ayin addini ta Ansaru. Lauya kuma mai sharhi kan harkokin tsaro, Audu Bulama Bukarti, ya bayyana wani saƙon murya da ake dangantawa da ƙungiyar, wanda a cikinsa aka ce Ansaru ta yi iƙirarin cewa tana da hannu a kisan. An kuma ruwaito cewa saƙon ya ambaci wasu daga cikin ra’ayoyin addinin Masussuka da kuma matsayinsa na goyon bayan zaman tare tsakanin mabambantan addinai.
Sai dai wannan iƙirari bai zama tabbataccen sakamakon binciken hukumomi ba. Imam Abdulkarim Abdulrasheed ya musanta alaƙar da ake zargin tana tsakanin ƙungiyar da kisan, tare da nuna shakku kan sahihancin bayanan da aka yaɗa. Har zuwa lokacin da aka wallafa rahotannin farko, rundunar ‘yan sanda ba ta sanar da kammala bincike ko kama waɗanda ake zargi da aikata kisan ba.
Saboda haka, ba daidai ba ne a jingina kisan ga wata ƙungiya ko wasu mutane ba tare da cikakkiyar hujjar bincike ba. Abin da aka tabbatar shi ne cewa an kashe Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka da abokinsa Adamu Abubakar a wani hari da wasu mahara suka kai musu a Dutsin-Ma.
Jana’izarsa
Bayan rasuwarsa, aka fara shirye-shiryen gudanar da jana’izarsa. Rahotannin da aka wallafa a ranar 30 ga Oktoba, 2026, sun bayyana cewa an shirya gudanar da jana’izarsa a fadar Sarkin Katsina a wannan rana. An kuma samu rahotannin cewa an ɗan jinkirta binne gawar domin wasu shawarwari tsakanin iyalansa da dattawan al’umma, tare da ci gaba da binciken da ya shafi kisan.
Rasuwar Masussuka ta kasance babban rashi ga iyalansa da ɗalibansa, musamman saboda ya shafe sama da shekaru talatin yana gudanar da ayyukan wa’azi. Ya rasu yana da shekara 47, ya bar mata biyu da ‘ya’ya bakwai.
Gado da tasirinsa
Rasuwar Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka ta kawo ƙarshen rayuwarsa, amma ba ta kawo ƙarshen tasirin ayyukan da ya gudanar a tsawon shekarunsa ba. Ya bar abubuwa da dama da suka shafi koyarwar addini, wa’azi, ilimi da zaman lafiya. Ayyukansa da fahimtarsa ta addini sun zama wani ɓangare na tarihin muhawarar addini a Arewacin Najeriya.
Ɗaya daga cikin manyan abubuwan da ya bari shi ne tasirin koyarwarsa kan mutanen da suka kasance suna sauraron karatuttukansa. Ya shafe sama da shekaru talatin yana wa’azi, tun yana ɗan shekara goma sha uku. A wannan lokaci ya samu ɗalibai da mabiya da dama waɗanda suka riƙa sauraron tafsirinsa da muhawarorinsa. Wasu daga cikinsu sun ci gaba da gabatar da karatuttuka da yaɗa fahimtar da suka koya a wurinsa.
Haka kuma, ya bar tasiri a fagen nazarin Alƙur’ani da muhawarar matsayin Hadisi a Musulunci. Fahimtarsa ta Qur’ani zalla ta kasance babban jigon karatuttukansa, kuma ta jawo hankalin wasu mutane zuwa nazarin yadda ake fahimtar ayoyin Alƙur’ani da kuma hujjojin da ake amfani da su wajen kafa koyarwar addini. Duk da cewa wasu malamai sun yi suka kan wannan fahimta, ta ci gaba da kasancewa wani batu da ake tattaunawa a tsakanin mabambantan masu nazarin addini.
Wani muhimmin gado da ya bari shi ne Qur’an TV/Radio, wanda ya kafa domin yaɗa karatuttukan addini da sauran shirye-shiryen ilimi. Wannan kafa ta nuna ƙoƙarinsa na amfani da fasahar zamani wajen isar da ilimi ga al’umma. Ya kuma samar da wata dama ta musamman ga malamai wajen gabatar da shirye-shiryen addini ta kafafen watsa labarai.
Masussuka International School ma tana cikin muhimman abubuwan da ya bari. Makarantar ta kasance wani yunƙuri na haɗa ilimin Alƙur’ani da ilimin zamani, domin ɗalibai su samu damar koyon darussan addini tare da sauran fannoni na ilimi. Wannan aiki ya kasance wani ɓangare na ƙoƙarinsa na samar da hanyar koyarwa da za ta taimaka wajen gina ilimin yara da matasa.
A fannin zamantakewa, ɗaya daga cikin abubuwan da za a iya danganta da gadonsa shi ne kira ga zaman lafiya da fahimtar juna tsakanin Musulmi da Kiristoci. Ya kasance yana jaddada cewa bambancin addini ko fahimta bai kamata ya zama sanadin ƙiyayya da tashin hankali ba. Jawabinsa a taron ranar masu rajin zaman lafiya a Katsina a watan Yunin 2025 ya nuna matsayinsa kan wannan batu. A wannan taro ne aka karrama shi da lambar yabo ta Jakadan Zaman Lafiya daga ƙungiyar Network for Good Governance and Transparency.
Haka kuma, kisan da aka yi masa ya ƙara jawo hankalin jama’a kan muhimmancin kare rayukan masu bambancin fahimtar addini da kuma tabbatar da cewa saɓani ba ya rikidewa zuwa tashin hankali. Rasuwarsa ta zama wani batu da ya buɗe ƙarin tattaunawa kan barazanar da wasu masu wa’azi ke fuskanta, rawar da hukumomin tsaro ya kamata su taka wajen kare jama’a, da kuma buƙatar warware saɓanin fahimta ta hanyar tattaunawa da hujjoji.
Bayan rasuwarsa, ɗalibansa sun bayyana aniyarsu ta ci gaba da wasu daga cikin ayyukan da ya bari. Ɗaya daga cikin ‘ya’yansa, Yusuf, shi ma an ambace shi a matsayin wanda ake sa ran zai taka rawa wajen ci gaba da ayyukan da’awar mahaifinsa. Haka kuma, Imam Abdulkarim Abdulrasheed ya yi kira ga mabiyansa da su ci gaba da ayyukan zaman lafiya da fahimtar juna.
A ƙarshe, tarihin Sheikh Yahaya Ibrahim Masussuka ya ƙunshi fannoni daban-daban na rayuwar malamin addini: neman ilimi, wa’azi, muhawarar addini, kafa cibiyoyin koyarwa, kira ga zaman lafiya da fuskantar ƙalubale. Ya kasance mutum mai fahimtar addini da ta jawo goyon baya daga wasu tare da suka daga wasu. Duk da bambancin ra’ayoyin da aka bayyana game da koyarwarsa, gudummawar da ya bayar wajen yaɗa ilimi da kafa cibiyoyin addini sun kasance muhimman sassan tarihin rayuwarsa.
Manazarta
Aliku, E. (2025, November 18). Katsina summons Islamic cleric over controversial preaching. Punch Newspapers.
Audu, U. (2025, November 18). Katsina govt summons peace preacher, Yahaya Masussuka, for allegedly contravening Islamic law. Daily Nigerian.
BBC News Hausa. (2026, October 26). Wane ne Sheikh Yahaya Masussuka da ƴan bindiga suka kashe? BBC News Hausa.
Dunamis, O. (2026, October 27). Gunmen kill Islamic cleric Sheikh Masussuka in Katsina. Premium Times.
LEADERSHIP News. (n.d.). Sheikh Masussuka sets up Islamic TV, radio, school in Katsina. LEADERSHIP.
Mahdi Musa Muh’d, & Abdullahi Muhammad. (2026, October 30). Kafin da bayan rasuwar Sheikh Masussuka. Blueprint Manhaja.
Sani, N. (2025, June 2). Islamic cleric urges colleagues to preach peace, unity. The Guardian Nigeria.
Sharuɗɗan Editoci
Duk maƙalun da ku ka karanta a wannan taska ta Bakandamiya, marubuta, manazarta da editocinmu ne suka rubuta tare da sa idon kwamitin ba da shawara na ƙwararru. Kuma kowace maƙala da aka buga ta bi muhimman matakai na tantancewa don ganin cewa bayanan dake cikinta sun inganta.
Idan kuma an ga wani kuskure a cikin kowace maƙalarmu, a sanar da mu. Za mu yi bincike sannan mu gyara gwargwadon fahimtarmu.